एका क्रांतीकारकाचे मतपरिवर्तन

       परदेशात जाउन तेथुन मायदेशातील क्रांतीकारकांना मदत करणे व त्यायोगे ब्रिटीशांची सत्ता सशस्त्र क्रांतीच्या मार्गाने उलथवून टाकणे, या उद्देशाने स्थापन झालेल्या गदर पार्टीचे एक संस्थापक लाला हरदयाळ यांचे नंतर मतपरिवर्तन झाले. आणि त्यांनी त्यामागच्या वैचारिक प्रवासाची कहाणी "फोर्टी फोर मन्थ्स ईन जर्मनी अ‍ॅण्ड टर्की" या पुस्तकात दिलेली आहे. या पुस्तकाची ओळख करुन देणे हा या पोस्टचा उद्देश आहे.

       १९०५ मधे शिष्यवृत्तीवर ऑक्सफर्ड मधे शिकायला गेलेल्या लाला हरदयाळ यांनी १९०७ मधे ICS परीक्षेची तयारी सोडून दिली व भारतात परतले, पण इथे आल्यावर त्यांच्या प्रक्षोभक लिखाणामुळे त्यांनी ईंग्रज सरकारचा रोष ओढवून घेतला आणि लि़खाणावर बंदी येईल व तुरुंगात जावे लागेल असे दिसू लागल्याने त्यांनी १९०९ मधे भारत सोडला व ते युरोपात गेले. त्यांनी पॅरिस व अल्जेरियात काही काळ काढला आणि १९११ मधे अमेरिकेस गेले, येथे त्यांचा संबंध अराजकवाद्यांशी आला पण त्यामुळे अमेरिकन सरकारने त्यांच्यावर खटला भरला आणि त्यांना अमेरिका सोडून १९१४ मधे जर्मनीस जावे लागले.

       अमेरिकेतील वास्तव्यात त्यांनी स्थलांतरीत भारतीयांची संघटना स्थापली, जी नंतर "गदर पार्टी" या नावाने ओळखली जाउ लागली, या संघटनेच्या गदर पत्राचे ते संस्थापक संपादक होते. भारतात सशस्त्र लढा उभारुन ईंग्रजांना पळवून लावणे हे मुख्य उद्दीष्ट असल्यामुळे गदर पार्टीमार्फत भारतातील क्रांतीकारकांना शस्त्रास्त्रे पाठवली जात असत, कामागाटामारु प्रकरणात या पार्टीने मोठी भुमिका बजावली होती. लाला हरदयाळ १९१४ मधे जर्मनीत पोचल्यानंतर बर्लीन मधील भारतीय क्रांतीकारकांच्या गटात सामील झाले. यासुमारास त्यांचे जर्मनी व तुर्कस्तान मधे अनेक शहरांत वास्तव्य होते. साडेतीन वर्षांच्या या कालावधीत त्यांनी दोन्ही देशांतील अधिकारी व सामान्य नागरिकांशी संवाद साधला, व त्याचा परिणाम म्हणून ब्रिटीश, फ्रेंच व त्यांच्या साम्राज्याविषयीच्या मतामधे आमुलाग्र बदल झाला. हे परिवर्तन कसे झाले व त्याची कारणे त्यांनी "Fourty Four Months In Germany and Turkey" या पुस्तकात दिली आहेत.

       पुस्तकाच्या सुरवातीस त्यांनी स्पष्टपणे सांगितलेले आहे की, भारत व ईजिप्त मधील जनतेच्या भल्यासाठी मी माझे विचार येथे मांडत आहे, हे माझे वैयक्तिक अनुभव आहेत, मी कुठल्याही पुस्तकात वा वर्तमानपत्रात छापून आलेली माहिती देत नसून गेल्या साडेतीन वर्षांत माझ्या कानांनी जे ऐकले व डोळ्यांनी जे पाहिले तेच लिहित आहे. आणि या नंतर येतात साडेतीन वर्षांत त्यांनी ऐकलेल्या गोष्टी, घडलेल्या चर्चांतील वाक्ये, त्यांना आलेल्या पत्रांतील मजकूर ईत्यादीं मधून दिसणारा जर्मन व तुर्की समाजाचा आपल्याला परिचित नसलेला चेहरा व त्यामागे असलेले स्वभाव आणि त्यावर लाला हरदयाळ यांचे रोखठोक भाष्य आणि त्यांची ईतर राष्ट्रांतील (प्रामुख्याने फ्रेंच व ब्रिटीश) जनमानसाशी केलेली तुलना, आणि असे करत असतांना त्यांनी फार कठोर शब्दांत टिका केलेली आहे. उदाहरणार्थ "But I found that every German, high and low, rich and poor, suffers from this curious mental derangement". आणि तुर्कांविषयी देखील अशीच रोखठोक भाषा वापरत त्यांनी लिहिलेय; "The Turks could not sing or speculate, as they are really very low in the scale of mental evolution. Nature has not endowed them with brains". त्यांनी जर्मन व तुर्कांवर केलेले असे अनेक प्रहार पुस्तकात पानोपानी आहेत. यासोबत तुर्की खिलाफतीस पाठिंबा देणार्‍या मुसलमानांना सुनावताना ते म्हणतात, "The Muslims of India and Egypt must realise their own privileged position, and disclaim all connection with Central Asian freebooters", त्यांच्या मते जगभरच्या मुसलमानांनी तुर्कांऐवजी ईंग्रज व फ्रेंचांची मदत घेउन स्वतःचा विकास साधाला पाहिजे.

       लाला हरदयाळ पुस्तकात या दोन देशांचे वा समाजांचे एक वेगळे चित्र आपल्याला दाखवतात, ज्याचा उल्लेखदेखील आपल्याकडच्या साहित्यात वा ईतिहासाच्या पुस्तकांत आढळत नाही, त्यामुळे एक वाचक म्हणून आपल्याला जोरदार धक्का बसतो. परंतु कोणा वाचकाला असे वाटणे स्वाभाविक आहे की स्वतःला आलेल्या काहि कटू अनुभवांमुळे चिडून हरदयाळांनी असे लिखाण केले असावे. त्यात तथ्य असुही शकेल परंतु पुस्तकात सुरवातीला दिल्या प्रमाणे महायुद्धाचा लागलेला निकाल व त्याची पुस्तकात सापडणारी कारणे, मित्रराष्ट्रांचे सहकार्य नसणे व व्याप्त प्रदेशातील जनतेची सहानुभुती गमावणे आदि गोष्टींसोबत नंतर काही वर्षांनी ज्या प्रकारे हिटलरने सत्ता काबीज केली व बहुसंख्य जर्मनांचा त्याला मिळालेला पाठिंबा व त्याचे पर्यवसान जर्मनीच्या विनाशात झालेले पाहिले की लाला हरदयाळ सत्य सांगत असुन त्यांच्या द्रष्टेपणाचे कौतुक वाटते. यासोबत पुस्तक वाचल्यानंतर ईतिहासातल्या बर्‍याच कोडयांचा उलगडा होतो. उदा.
- तीन वर्षे जर्मनीत राहिल्या नंतर सुभाषचंद्र बोस जर्मनी सोडून जपान्यांकडे गेले. याचे कारण त्यांनाही पुस्तकात वर्णिल्याप्रमाणे वागणूक जर्मनांकडून मिळाली असली पाहिजे.
- नाझी पक्षाला जर्मन जनतेकडून अपवाद वगळता विरोध झाला नाहि किंवा नाझीं विरोधात व्यापक जनचळवळही उभी राहीली नाही. याचे कारण हिटलर जर्मनांच्या वांशीक अहंकाराला कुरवाळत असे, म्हणून बहुसंख्य जर्मनांना हिटलरशाही मान्य असावी असे वाटते आणि पुस्तकातले सर्वसामान्य जर्मनांचे वर्णन याला पुष्टी देते.
- सामरिक दृष्ट्या दैदिप्यमान कामगिरी करुनसुद्धा दोन्ही महायुद्धांत जर्मनांना पराभव का पत्करावा लागला? विरोधी देश व स्वतःच्या सामर्थ्या विषयी जर्मनांच्या मनात चुकीची धारणा होती हे दिसुन येते.
- सुसंस्कृत व आधुनिक जर्मनांकडून ज्युंचे हत्याकांड कसे घडले? खरेतर जर्मनांनी स्वतःविषयी वृथा अभिमान व ईतरांप्रती घृणा मनात बाळगल्याचे पुस्तकात दिसून येते, झालेले हत्याकांड हा त्याचाच परिणाम असावा.

या पुस्तकातून आपल्याला शिकण्यासारखे काय आहे.
       राष्ट्राची वा समाजाची मानसिकता जर्मन व तुर्कांसारखी नसावी. पुस्तकात जसे जर्मन व तुर्कांचे वर्णन सांगितले गेले आहे तशी स्थिती भारतीयांची होउ नये याची आपण काळजी घेतली पाहिजे. कारण तत्कालीन जर्मन समाजात दिसणार्‍या अपप्रवृत्ती आपल्याकडेही आहेत त्यांना रोखले पाहिजे.

       पुस्तकाच्या शेवटच्या "निष्कर्ष" या प्रकरणात त्यांनी भारतीयांना सल्ला दिला आहे की; "England is free and great, and we can share in this freedom and greatness as worthy citizens of the greatest State that the world has yet seen". या पुस्तकाला ९० वर्षे होउन गेलीत तरिदेखील त्यातील विचार आजदेखील मननीय व अनुकरणीय आहेत, आणि भारतीयांना जर स्वतःची उन्नती साधायची असेल तर त्यांनी ईंग्रजांचा कित्ता गिरवला पाहिजे यात काहिही संशय नाही.

पुस्तक येथे उपलब्ध आहे.

रोझेनश्ट्रास्स

       मानवाच्या ईतिहासात अहिंसक लढे अनेक झाले आणि पुढे होतीलही, परंतू नाझी जर्मनीत, नाझींच्या बालेकिल्ल्यात म्हणजेच बर्लीन मधे, गेस्टापोंच्या मुख्यालयापासून काही मीटर अंतरावर, “आर्यवंशीय” जर्मन स्त्रियांनी नाझी सरकार विरोधी  अहिंसक चळवळ यशस्वी करुन दाखवली. त्याघटनेची माहिती करुन देणे हा या पोस्टचा उद्देश आहे.
       या घटना १९४३ मधली आहे, फेब्रुवारी मधे दुसर्‍या महायुद्धास कलाटणी देणार्‍या स्टालिनग्राडच्या लढाईत जर्मन सैन्याला पहिल्यांदाच पराभवाची चव चाखावी लागली, यामुळे बिथरलेल्या नाझी नेतृत्वाने बर्लीन मधील उरल्या-सुरल्या ज्युंना अटक करायला सुरुवात केली. जर्मनीतील बहुतेक ज्युंना तोपर्यंत छळछावण्यांत पाठविण्यात आलेले होते परंतू उरलेल्या काहीं ज्युंना म्हणजे वृद्ध, पहिल्या महायुद्धातील गौरवप्राप्त सैनीक, जर्मन आर्यवंशीयांशी लग्न केलेले ईत्यादींना मात्र त्यातून सुट मिळाली होती. २७-२८ फेब्रुवारी मधे या सगळ्यांना पकडण्याची “फॅक्टरी अॅक्शन” नामक कारवाई पार पाडण्यात आली व त्या अंतर्गत ८००० ते १०००० ज्युंना ताब्यात घेऊन वेगवेगळ्या ठिकाणी बंदिवासात ठेवण्यात आले. बर्लीनमधे ही कारवाई २८ फेब्रुवारीच्या सकाळी पुर्ण झाली व अंदाजे २००० कैद्यांना रोझस्ट्रीटवर असलेल्या ईमारतीत बंदिस्त केले गेले. हळूहळू ही बातमी बर्लीनभर पसरली व दुपारपर्यंत अटक केलेल्या ज्युंचे “आर्यवंशीय” जर्मन नातेवाईक इमारती बाहेर जमू लागले संध्याकाळपर्यंत यात भर पडत गेली व जवळजवळ १००० जणांचा जमाव जमला, त्यांत बव्हंशी महिला होत्या. सुरवातीला शांत असलेल्या या जमावाने नंतर घोषणा देण्यास सुरुवात केली, आणि कैद्यांच्या सुटकेची मागणी होत असतानाच हळूहळू निदर्शनांचे रुपांतर धरण्यात झाले. रात्रीच्या वेळेस निदर्शक महिलांच्या संखेत जरी घट होत असली तरिही दिवसेंदिवस त्यांच्या संख्येत वाढच होत गेली आणि त्यांचा आकडा ६००० पर्यंत पोचला.
सुरवातीला गोंधळलेल्या गेस्टापोंनी त्यांना ईमारतीत शिरण्यापासून फक्त रोखले होते, पण जसजश्या निदर्शकांच्या घोषणा वाढल्या व त्या तेथून हटायला तयार नाहित हे लक्षात आल्यावर गेस्टापों त्यांना धमकावू लागले व तेथून निघून जायला सांगू लागले. पण या धमक्यांचा व समजावण्याचा काहीही उपयोग झाला नाही, शेवटी ४ मार्चला गेस्टापोंनी मशिनगन आणून त्या निदर्शिकांवर रोखल्या व त्यांना ताबडतोब निघून जा नाहितर सगळ्यांवर गोळ्या झाडू असे सांगितले. मशिनगन पाहून सगळ्याजणी घाबरल्या व थोडावेळासाठी शांतता पसरली पण थोड्या वेळांत त्यांनी पुन्हा धैर्य गोळा करुन “मर्डरर्स, मर्डरर्स” अशा घोषणा देण्यास सुरवात केली. निदर्शिकांवर काहीही परिणाम होत नाही हे पाहून नाईलाजाने मशिनगन तेथून हटवल्या गेल्या आणि आंदोलकांना त्यांचे पहिले यश मिळाले. याघटने नंतर आंदोलकांची संख्या उत्तरोत्तर वाढतच गेली व आंदोलन आटोक्यात येत नाही हे स्पष्ट झाल्यावर ६ मार्चच्या सकाळी, गोबेल्सच्या आदेशानुसार सर्व ज्युंना सोडून देण्यात आले व जर्मन महिलांनी नाझींविरोधात दिलेला एकमेवद्वितीय अहिंसक लढा यशस्वी झाला.

या घटनेत गोबेल्सची भुमिका –
या कालावधीत नाझी सरकारात प्रसारण मंत्री व पक्षाचा बर्लीन शहर प्रमुख असलेल्या जोसेफ गोबेल्स ने हिटलरच्या वाढदिवसापुर्वी (२० एप्रील) बर्लीनला ज्यु-मुक्त करण्याचा विडा उचलला होता. त्यानुसार ८ ते १० हजार ज्युंना अटक करण्यात आले व त्यांची रवानगी छळछावण्यांकडे करण्यात आली. परंतू यातील जवळपास २००० कैदी जे आर्यवंशीय जर्मनांचे नातेवाईक होते, त्यांच्या पत्नींनी केलेले आंदोलन अहिंसक व शांततापुर्ण मार्गाने होत असल्यामुळे गोबेल्सची अवस्था धरलं तर चावतं आणि सोडलं तर पळतं अशी झाली. बायकांचे हे आंदोलन बलपूर्वक दडपता येत नाही की समजावून वा धमकावून त्या ऐकत नाहीत, यामुळे सर्व कैद्यांना सोडून देण्या शिवाय त्याच्याकडे अन्य पर्याय उरला नाही.

या आंदोलकांना मिळालेल्या यशाची कारणे –
१. आंदोलन अहिंसक असल्यामुळे बलप्रयोगाने दडपण्याचे निमित्त नाझींना मिळाले नाही. जर आंदोलकांनी गेस्टापोंवर दगडफेक केली असती वा हिंसक हल्ले करुन कैद्यांना सोडवण्याचा प्रयत्न केला असता तर नाझींना त्यांच्यावर गोळीबार वा लाठीहल्ला करुन आंदोलन मोडून काढले असते किंवा निदर्शकांना अटक करुन आंदोलन संपवले असते. अशाप्रकारे आंदोलने वा चळवळी मोडून काढण्याचा अनुभव व सामर्थ्य त्यांच्याकडे नक्कीच होते आणि अशा कृतीस जर्मन जनतेचा पाठिंबा देखील मिळाला असता. पण अहिंसक व निशस्त्र अशा आर्यवंशीय स्त्रियांवर अशी कारवाई करणे अथवा त्यांना शारिरीक ईजा केल्यास वा कैदेत टाकल्यास त्याचे जर्मन जनतेसमोर समर्थन करणे फार अवघड होते.
२. आंदोलनाची वेळ नाझिंसाठी चुकीची होती. कारण यासुमारास दुसर्‍या महायुद्धाचे पारडे फिरले होते, तोपर्यंत अजिंक्य असलेल्या हिटलरच्या नाझी सैन्याला स्टालिनग्राडमधे पहिल्यांदाच पराभवाचे तोंड पहावे लागले व कधी नव्हे ते जर्मन जनतेत नाझी पक्ष अप्रीय होऊ लागला होता. अशा परिस्थीतीत शांततापुर्ण मार्गांने निदर्शने करणार्‍या आर्यवंशीय महिलांवर नाझींनी कारवाई केल्याची वा त्यांना अपाय केल्याच्या बातमीमुळे जर्मन जनते मधे नाझी व हिटलर विरुद्ध तिरस्काराची भावना मुळ धरेल, अपकिर्ती होईल व त्याचा परिणाम जर्मनीच्या युद्ध क्षमतेवर होईल अशी भिती होती.
३. आंदोलनात भाग घेतलेल्यांचे धैर्य व धाडसाचे कौतुक करावे तेवढे थोडे आहे. आपल्या विरोधकांना (कम्युनिस्ट व ईतर) व नावडत्या लोकांना (ज्यु, जिप्सी, ई.) ठार मारुन वा छळछावन्यांत त्यांची रवानगी करुन संपवण्यासाठी नाझी प्रसीद्ध होते. अशा क्रुर राजवटी समोर उभे राहण्याचे धाडस त्यांनी दाखवले हे कौतुकास्पद आहे.

रोझेनश्ट्रास्स आंदोलनाची दखल व आठवण –
एका गोष्टीचे मला आश्चर्य वाटते की या आगळ्यावेगळ्या व नाझींविरुद्ध असुन यशस्वी झालेल्या अहिंसक आंदोलनाकडे ईतिहासकारांनी व जर्मन जनतेने अक्षम्य दुर्लक्ष का केले असावे? माझ्या मते याची तीन कारणे असावित.
१. एकतर या आंदोलनास सुप्रसीद्ध व वलयांकीत असणारे तर सोडा, खरे म्हणजे कोणाचेच नेतृत्व नव्हते. काही बायकांनी स्वयंस्फुर्तीने केलेली निदर्शने असेच याचे स्वरुप शेवटपर्यंत राहिले. त्यामुळे तत्कालीन वर्तमानपत्रांतून व ऐतिहासीक कागदपत्रांतून फारशी प्रसीद्धी मिळाली नसावी.
२. ’स्त्रियांना राजकारणाची समज कमी असते’ किंवा ’स्त्रियांना राजकारणातलं कळत नाही’ याप्रकारच्या गैरसमजातुन त्यांची राजकारणातील भुमिका दुय्यम मानली जाते. त्यामुळे काही स्त्रियांनी एकत्र येउन केलेल्या या आंदोलनाकडे काहिसे अविश्वासाने पाहिले गेले.
३. दुसर्‍या महायुद्ध कालीन जर्मन जनतेवर एक आरोप केला जातो की, हिटलर व नाझिंनी केलेल्या वंशसंहार व युद्धास बहुसंख्यांचे समर्थन होते व आर्यवंशींयांचे साम्राज्यास व्हावे अशी त्यांची सुप्त ईच्छा  होती, यामुळेच नाझीं विरुद्ध उठावाचे विषेश व व्यापक प्रयत्न झाले नाहित. यावर जर्मनांकडून कारण दिले जाते की ’निशस्त्र व अल्पसंख्य नाझी-विरोधक सामर्थ्यशाली व क्रुर नाझी सरकारचा विरोध करणे त्यांना शक्य नव्हते’. पण रोझेनश्ट्रास्स आंदोलनाच्या पार्श्वभूमीवर या सबबीचा फोलपणा उठून दिसतो, म्हणुन या आंदोलनाकडे दुर्लक्ष करण्याची वा नाकारण्याची प्रवृत्ती दिसून येते. आपल्या भुमिकेला वा विचारसरणीला सोयिस्कर नसलेल्या ईतिहासाकडे एकतर दुर्लक्ष करायचे अथवा नाकारायचे ही प्रवृत्ती जगभर दिसून येते त्याचेच एक जर्मन उदाहरण म्हणून याप्रकरणाकडे पाहता येईल.

       जर्मन शिल्पकार एंगबर्ग हझिंजर हिने या आंदोलनाची आठवण म्हणून काहि शिल्पे बनवली ती आजसुद्धा रोझेनश्ट्रास्स जवळील एका बागेत ठेवण्याता आली आहेत. त्याची काही चित्रे विकीमेडीयाच्या सौजन्याने –





संदर्भ –
http://www.luise-berlin.de/bms/bmstxt00/0009prok.htm
http://en.wikipedia.org/wiki/Rosenstrasse_protest
http://www.rosenstrasse-protest.de/texte/texte_stoltzfus.html
http://www.chambon.org/rosenstrasse_en.htm
http://www.owlnet.rice.edu/~rar4619/rosenstrasse.html

या विषयावर “Rosenstrasse” नावाच्या जर्मन भाषेतील चित्रपटाची माहिती येथे पाहता येईल - http://www.imdb.com/title/tt0298131/

अहिंसक लढयांचा प्रणेता - जीन शार्प

       अनेक धर्मांच्या नेत्यांनी वा प्रेषितांनी अहिंसेचा पुरस्कार केल्याचे आपल्याला माहित आहेच, उदाहरणार्थ गौतम बुद्ध, येशू ख्रिस्त आणि जैन तिर्थंकर. आधुनिक काळात अहिंसक चळवळींची तात्विक बैठक थोरोने आधी घातली व नंतर राजकारणात त्याचा परिणामकारक वापर व तंत्र-मंत्र तयार केले ते महात्मा गांधींनी. आणि त्यांच्या पासून प्रेरणा घेऊन अहिंसक लढाईचे तंत्र अधिक परिष्कृत करण्याचे काम जीन शार्प यांनी केले, त्यांचा व त्यांनी केलेल्या कामाचा थोडक्यात परिचय करुन देणे हा या पोस्टचा उद्देश आहे.
       जीन शार्प यांचा जन्म १९२८ मधे अमेरिकेतील ओहायो येथे झाला, ओहायो स्टेट युनिव्हर्सिटीतून पदवी मिळाल्यानंतर काहिकाळ युद्ध विरोधी चळवळीत भाग घेतला. १९६८ मधे त्यांनी ऑक्सफर्ड विद्यापिठातुन राज्यशास्त्रात पी. एच. डी. केली, त्यानंतर हार्वर्ड व मॅसॅच्युसेट्स विद्यापिठां शिवाय त्यांनी जगभरातील अनेक विद्यापिठांत राज्यशास्त्रात अध्यापन केले आहे. विद्यार्थी दशेत असताना भारताच्या स्वातंत्रलढयाशी त्यांचा परिचय झाला आणि महात्मा गांधींच्या कार्य व विचारांपासून प्रेरणा घेऊन शार्प यांनी जगभरातील अहिंसक लढयांच्या अभ्यासास सुरुवात केली. नंतर त्यांनी अनेक देशांचा प्रवास केला, वेगवेगळ्या चळवळींत प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष भाग घेतला आणि अहिंसक लढयांची माहिती देणारी व त्याबाबत मार्गदर्शन करणारी पुस्तके लिहीली, जी आज अनेक भाषांत भाषांतरीत झाली आहेत. यांतील “१९८ मेथड्स ऑफ नॉनव्हायोलंण्ट अॅक्शन” व “फ्रॉम डिक्टेटरशिप टू डेमॉक्रसी” ही पुस्तके लोकप्रीय असून व ती पन्नासहून जास्त भाषांत उपलब्ध आहेत. १९८३ मध्ये त्यांनी “अल्बर्ट आईनस्टाईन ईन्स्टिट्यूशन” ची स्थापना केली. या संस्थेचा उद्देश “हुकुमशाही, युद्ध, वंशसंहार व दडपशाही यांच्या विरुद्ध अहिंसक लढाईच्या वापराबद्दल संशोधन, त्याचा धोरणात्मक अभ्यास व प्रशिक्षण देणे” असून संस्थेमार्फत अनेक उपक्रम चालविले जातात. उदाहरणार्थ, संस्थेमार्फत जीन शार्प यांची अनेक पुस्तके विविध भाषांत विनामुल्य उपलब्ध करून दिलेली आहेत, पुर्वी घडून गेलेल्या अहिंसक लढायांची चिकित्सा आणि सर्वांगीण अभ्यासास प्रोत्साहन व मदत देणे आणि अशा अभ्यासांची माहिती संकलीत करून प्रसीद्ध करणे. यासोबत अहिंसक लढा देणार्‍या किंवा देऊ ईच्छिणार्‍या व्यक्ती वा गटांना प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्षपणे संस्थेतर्फे प्रशिक्षण व मार्गदर्शन ही दिले जाते.
       शार्प यांनी स्वत: अनेक देशांतील कार्यकर्त्यांना मदत, प्रशिक्षण व मार्गदर्शन दिले तर काही चळवळींत सामिल होऊन निदर्शनांत किंवा आंदोलनांच्या नियोजनात प्रत्यक्ष भाग घेतलेला आहे. उदा. ८० च्या दशकात म्यान्मार मधील लष्करशाही विरोधक “डेमोक्रेटिक अलायन्स” च्या स्थापनेत त्यांचा प्रत्यक्ष सहभाग होता, त्याबरोबरच स्थानिक कार्यकर्त्यांना प्रशिक्षण देणे, चळवळीची रणनिती ठरविणे ईत्यादी कामे त्यांनी त्यावेळेस केली. तिबेट आणि तैवान मधे चिनच्या कम्युनिस्ट सरकार विरोधी राजकीय पक्षांचे एकत्रीकरणात सहभाग आणि १९८९ मधे झालेल्या बिजींगच्या तिएन-आन-मेन चौकातील आंदोलनाच्या वेळी त्यांनी स्वत: तेथे उपस्थित राहून विद्यार्थ्यांना व कार्यकर्त्यांना मार्गदर्शन केले होते.
       याव्यतिरिक्त त्यांनी १९९१-९२ मधे लिथुआनिया, लाटव्हिया व एस्टोनिया या देशांच्या स्वातंत्र्ययुद्धातील कार्यकर्त्यांना प्रशिक्षण दिले, १९९८ मधे सर्बिया मधील मिलोसेव्हिच सरकार विरोधी विद्यार्थ्यांच्या चळवळीस प्रशिक्षण व मार्गदर्शन केले (ज्याची परिणती पुढे मिलोसेव्हिच सरकार कोसळण्यात झाली). २००२ मधे सद्दाम हुसैन विरोधक ईराकींना प्रशिक्षण दिले. २००३ मधे शेवर्दनात्झे विरोधी “रोझ” चळवळीतील कार्यकर्त्यांना आणि २००३ साली युक्रेनमधील “ऑरेंज रिव्होल्युशन” साठी आणि ईराण मधील सरकार विरोधकांना प्रशिक्षण व मार्गदर्शन देण्यात जिन शार्प यांच्या अल्बर्ट आईनस्टाईन ईन्स्टिट्युशन चा प्रत्यक्ष सहभाग होता. यातील काही चळवळींना यश प्राप्त झाले तर काही चळवळीं फसल्या वा अपयशी ठरल्या आहेत, उदा. म्यान्मार, व्हेनेझुएला, झिम्बाब्वे व ईराण मधील सरकार विरोधी आंदोलने. जिन शार्प यांच्या हुकुमशाही व लष्करशाही विरोधी (अर्थातच लोकशाहीवादी) भुमिकेमुळे त्यांनी व त्यांच्या संस्थेने हुगो चावेझ, रॉबर्ट मुगाबे, महमूद अहमिदिनेजाद व म्यान्मार मधील लष्करी सरकार व ईतर अनेकांचा रोष ओढावून घेतलेला आहे.
       नुकत्याच झालेल्या ट्युनिशिया व ईजिप्त मधील उठावांत भाग घेतलेल्या काही कार्यकर्त्यांनी जिन शार्प यांच्या संस्थेत प्रशिक्षण घेतले होते, व त्यांनी जिन शार्प यांच्या पुस्तकांचा अरबीत अनुवाद करुन प्रत्यक्ष उठावाच्या वेळेस ती वितरीत केली (“१९८ मेथड्स ऑफ नॉनव्हायोलंण्ट अॅक्शन” या पुस्तकाचा मोठया प्रमाणावर वापर या उठावांत करुन घेण्यात आलेला आहे). ईजिप्त मधील क्रांतीकारकांच्या पावलावर पाउल टाकत येमेन व बहारिन मधील कार्यकर्ते अहिंसेच्या मार्गाने राज्यक्रांती करित आहेत, व यासोबत हे लोण ईतर अनेक अरब देशांत पोचलेले आहे. काही दिवसांत तेथील स्थिती हळूहळू स्पष्ट होऊ लागेल व जिन शार्प हे नाव पुन्हा पुन्हा आपल्या समोर येत राहिल.
अहिंसक लढाई -
       महात्मा गांधी नेहेमी म्हणत की “अहिंसा हे शुरांचे शस्त्र आहे” आणि त्यांची ही विचारसरणी पुढे नेत जिन शार्प राजकीय चळवळींसाठी अहिंसक मार्गांचा पुरस्कार करतात. त्यांच्या मते अहिंसक चळवळ हे दुसरे तिसरे काहीही नसून अहिंसक युद्धच आहे फक्त येथे पारंपारिक हिंसक शस्त्रांऐवजी सामाजीक, आर्थिक, मानसिक शस्त्रांचा उपयोग करुन उद्दिष्ट साध्य केले जाते. अशा अहिंसक लढाईसाठी प्रसीद्ध नेतृत्वाची गरज नसून उलट मोठा नेता अहिंसक लढाईसाठी घातक ठरायची शक्यता जास्त आहे. याकारणास्तव सामुहिक नेतृत्वावर अधिक भर दिला गेला पाहिजे व जे कार्यकर्ते या लढाईत भाग घेणार आहेत त्यांना योग्य प्रशिक्षण मिळायला हवे. लढाईची रणनिती अतिशय विचारपुर्वक आखाली गेली पाहिजे कारण परिस्थितीचे चुकीचे आकलन झाले व त्यावर आधारित चुकिची रणनिती अवलंबली गेली तर उद्दिष्टपूर्ती होत नाही व त्याचा लढणार्‍या कार्यकर्त्यांच्या मनोबलावर विपरित परिणाम होतो. अहिंसक शस्त्रे ही पारंपारिक शस्त्रांपेक्षा अधिक परिणाम कारक असतात कारण ती केवळ शत्रुच्या युद्धसामग्रीवर घाव घालित नाही तर ती एका प्रकारे शत्रुच्या युद्धक्षमते व युद्धेच्छेवर घाव घालतात व त्यांच्या सत्तेच्या डोलार्‍यास आतुन पोखरुन टाकत सत्ता राबविणे अवघड करुन टाकतात. यामुळे शत्रूचा शक्तिपात होउन त्याच्या प्रभावाचा व सत्ता राबवण्याच्या क्षमतेचा क्षय होतो. म्हणून रणनिती आखणार्‍यांनी विरोधकांच्या बलाबलाचा फार बारकाईने अभ्यास करावा व योग्य ती शस्त्रे निवडावीत असे शार्प यांचे म्हणणे आहे.
       मानवाच्या ईतिहासात असे अनेक प्रसंग आलेले आहेत जेव्हा अहिंसक मार्गांचा वापर राजकीय वा सामाजिक बदलांसाठी कराण्यात आला होता त्यातील अलीकडच्या काळातील काही लढे व चळवळींची यादी येथे देत आहे.
हुकुमशाही विरोधी –
- १९४४ साली विद्यार्थ्यांच्या पुढाकाराने सुरु झालेल्या अहिंसक चळवळीमुळे ग्वाटेमालातील जॉर्ज उबिको आणि एल-साल्वाडोर मधील मार्टिनेज या हुकुमशहांनी पलायन केले.
- १९८६ मधे फिलीपाईन्स मधील ’पित' क्रांतीमुळे मार्कोस राजवटीचा अंत झाला.
- पोलंड मधील कम्युनिस्ट राजवटी विरोधी 'सॉलिडॅरिटी' चळवळ.
- २००० मधे निवडणूक गमावलेले परंतू खुर्ची सोडण्यास नकार देणारे सर्बीयाचे अध्यक्ष मिलेसेव्हिच यांना विरोधकांच्या अहिंसक आंदोलनामुळे पराभव मान्य करुन सत्ता सोडावी लागली.
- २०११ मधे ट्युनिशिया, येमेन, जॉर्डन, ईजिप्त, बहारिन, सिरिया, अल्जेरिया येथे अहिंसक आंदोलने झाली, ट्युनिशिया व ईजिप्त मधील सत्ताधार्‍यांनी पलायन केले आहे तर ईतर ठिकाणी आंदोलने अजूनही चालू आहेत.
लष्करी उठाव विरोधी –
- १९२० मधील जर्मन कामगारांचा देशव्यापी संपामुळे ’वायमर प्रजासत्ताक’ उलथवून टाकण्यासाठी झालेले सैनिकांचे बंड अयशस्वी ठरले व बंडाच्या नेत्यांना देश सोडून पलायन करावे लागले.
- १९९१ मधे सोवियत रशिया मधे झालेले गोर्बाचेव्ह यांच्या विरुद्ध झालेले साम्यवादी पक्षाच्या नेत्यांचे बंड जनतेच्या अहिंसक आंदोलना मुळे अपयशी ठरले.
परकीय आक्रमण विरोधी –
- १९२३ मधे व्हर्सायच्या तहातील तरतुदींच्या आधारे फ्रान्सने जर्मनीच्या ताब्यातील र्‍हूर प्रांत ताब्यात घेतल्यावर स्थानीक जर्मन जनतेने अहिंसक उठाव करुन फ्रेंच सरकारला माघार घेण्यात भाग पाडले.
- १९६८ मधे झेकोस्लोव्हाकीयावर सोव्हियत रशिया व तिच्या मित्र देशांनी आक्रमण केल्यानंतर सामान्य जनतेने अहिंसक आंदोलनाद्वारे प्रतिकार केला.
- दुसर्‍या महायुद्धाच्या काळात नाझी जर्मनांविरुद्ध डेन्मार्क, नॉर्वे, ईटली व फ्रान्स मधील जनतेने अहिंसक आंदोलनांद्वारे आपला विरोध दर्शविला होता.
वंश आधारित दडपशाही किंवा वंशवर्चस्ववादी धोरणांचा विरोध –
- १९९१ मधे रशियाच्या वंशवादी धोरणांना विरोध करण्यासाठी लिथुआनिया, लाटव्हिया व एस्टोनिया मधील जनतेने अहिंसक आंदोलने उभारली व स्वातंत्र्य मिळवीले.
मानवी हक्कांसाठी वा सामाजिक अन्यायांविरोधी –
- १९६० च्या दशकात अमेरिकेत आफ्रिकन वंशाच्या लोकांनी अहिंसक चळवळीने सरकारला नमवून अन्यायी कायदे बदलण्यास भाग पाडले.
- दक्षिण आफ्रिकेतील वर्णद्वेषी राजवट उलथविण्यासाठी आफ्रिकन नॅशनल काँग्रेसचा प्रदीर्घ लढा.

       शार्प यांनी स्वत: व अल्बर्ट आईनस्टाईन ईन्स्टिट्यूशन मार्फत अनेक ऐतिहासीक चळवळी व उठावांचा अभ्यास व विश्लेषण करुन त्यासंबंधीची प्रसीद्ध केलेली माहिती, आणि वर दिलेल्या आणि ईतर अनेक अहिंसक चळवळी व लढयांची माहिती संस्थेच्या संकेतस्थळावर (http://www.aeinstein.org) अनेक भाषांत मोफत उपलब्ध आहे. त्यांचे दुवे -
पुस्तके डाउनलोड
१९८ मेथड्स ऑफ नॉनव्हायोलंट अॅक्शन
फ्रॉम डिक्टेटरशिप टू डेमॉक्रसी

जिन शार्प यांच्या भाषणांचे व्हिडीयो –





अहिंसक लढयांविषयी अधिक माहिती येथे पहा -
http://en.wikipedia.org/wiki/Nonviolence
http://en.wikipedia.org/wiki/Nonviolent_revolution
http://en.wikipedia.org/wiki/Nonviolent_resistance

       या पोस्टच्या शेवटी जिन शार्प यांच्या “फ्रॉम डिक्टेटरशिप टू डेमॉक्रसी” पुस्तकातील मला आवडलेली काही वाक्ये देत आहे
"Violent rebellions can trigger brutal repression that frequently leaves the populace more helpless than before."
By placing confidence in violent means, one has chosen the very type of struggle with which the oppressors nearly always have superiority.

If the guerrillas should finally succeed, the resulting new regime is often more dictatorial than its predecessor due to the centralizing impact of the expanded military forces and the weakening or destruction of the society’s independent groups and institutions during the struggle — bodies that are vital in establishing and maintaining a democratic society.

भारतियांना अभिमान वाटावे असे काही...

       काही दिवसांपूर्वी एका हिंदूत्ववादी मित्राने एक ढकलपत्र (फॉरवर्ड केलेली ई-मेल) पाठवले. नेहेमीप्रमाणे त्यात भारतीय संस्कृतीची तोंड फाटेस्तोवर स्तुती केलेली होती, पण त्यातील एकदोन अपवाद सोडता बाकीचे सर्व मुद्दे सपशेल चुकीचे होते तर काहिं मध्ये पराचा कावळा केलेला होता, यापुर्वी आलेल्या तसल्या (भारतीय संस्कृती अभिमानी) मेल सारखीच ही मेल देखील उडवून लावली, पण नंतर मी विचारात पडलो. भारतीयांना अभिमान वाटावा असे काहीच नाही का? ५००० वर्षे मनुष्यवस्ती असणार्‍या देशाची जगाला देणगी काहीच नाही हे कसे शक्य आहे? आणि थोडा वेळ शांत बसून विचार केला आणि जे आठवेले ते मुद्दे लिहून काढले आणि थोडे आंतरजालावर शोधले व एक यादी तयार केली, ती ब्लॉग वाचकांपर्यंत पोचविणे हा या पोस्टचा उद्देश आहे.

सिंधू संस्कृती -
       नियोजनपुर्वक वसवलेली शहरे आणि त्यांत सरळ व एकमेकांना काटकोनात छेदणारे रस्ते, सिंधू नदीकाठी व समुद्रकिनारी धक्क्यांसहित बंदरे व त्यांना ईतर शहरांशी जोडणारे हमरस्ते. यासोबत मानवाच्या इतिहासात पहिल्यांदाच न्हाणिघर व शौचालये असणारी घरे आणि सांडपाणी वाहून नेण्यासाठी मॅनहोलसहित गटारे, सिंधू संस्कृतीत पहायला मिळतात. सार्वजनीक न्हाणीघरे, मुख्य रस्ते व त्यांना जोडलेले छोटे रस्ते, धान्याची गोदामे, आणि बोटींसाठी धक्के बनवणारे प्राचीन संस्कृतीतील लोक ई. स. पुर्व ३३०० ते १३०० याकाळात सिंधू नदीच्या खोर्‍यात (बलुचीस्तान ते पश्चिम राजस्थान आणि उत्तरेस जम्मु ते दक्षिणेस गुजरात) नांदत होते. यासंस्कृतीचा सर्वोच्च काळ ई.स. पुर्व २६०० ते १९०० दरम्यान होता असे मानले जाते.

चार धर्मांचे उगमस्थान -
       भारतात चार धर्मांचा (उपासना पद्धती) जन्म झाला. हिंदू, बौद्ध, जैन, शिख आणि यांच्या शिवाय आदिवासी जमातींचे आपापले वेगवेगळे देव-देवता व उपासनेचे प्रकार आहेत.

प्राचीन व पवित्र शहर काशी -
       जेरुसलेमच्या जोडीने “पवित्र शहर” म्हणून काशीचे नाव घेतले जाते. भगवान शंकराने वसविलेली काशी तेथील गंगा नदीकाठी होणारया कुंभमेळ्यामुळे व तिर्थस्थानांमुळे हिंदूंना पवित्र आहे. भगवान गौतम बुद्ध यांचे पहिले प्रवचन झाले व संघाची स्थापना येथे केली म्हणून बौद्धांना तर जैनांच्या २४ पैकी तीन तिर्थंकरांचा जन्म येथे झाल्यामुळे काशी जैनांना देखील पवित्र आहे.
       तसेच जगातील सर्वांत जुन्या व सलग वसाहत असलेल्या शहरांपैकी काशी एक आहे.

गणित, अंकपद्धती, शून्य व दशमान पद्धत –
       बिजगणिताची पायाभरणी भारतात झाली आणि भारतीय गणितज्ञांनी विकसीत केलेली अंकपद्धती, शून्य व दशमान पद्धत नंतर अरबांनी स्विकारली आणि त्यांचा प्रसार उर्वरीत जगात केला. यामुळेच सध्या जगभर वापरल्या जाणारे अरेबीक अंक मुळात भारतीय आहेत.

आयुर्वेद –
       केवळ शस्त्रक्रियाच नव्हे तर जगातली पहिली प्लॅस्टीक सर्जरी करण्याचा मान भारतीय शल्यचिकीत्सकांकडे जातो. याशिवाय पहिले लसीकरण (देवी रोगावरील लस). नैसर्गीक उपचार पद्धती चा वापर व योगासने भारतीयांनी विकसीत केली.

भारतीयांनी कामशास्त्राची माहिती देणारे “कामसुत्र” व “अनंगरंग” सारखे ग्रंथ लिहिले.

कापसाच्या धाग्यांपासून कापड तयार करण्यास भारतात सुरुवात झाली.

ईसवीसनाच्या चौथ्या शतकात साखरेचा शोध भारतीयांनी लावला.

आधुनिक बुद्धीबळाचा पुर्वज चतुरंग या खेळाचा शोध व विकास भारतात झाला.

जगातील ७ आश्चर्यांपैकी एक “ताजमहाल”, भारताची शान आहे.

       जगातील सगळ्यात मोठी लोकशाही भारतात आहे. २००९ च्या सार्वत्रीक निवडणूकीसाठी मतदारांची संख्या ७१ कोटीपेक्षा जास्त होती जी युरोपीयन युनियन व अमेरिकेच्या एकुण मतदारांच्यासंखेपेक्षा जास्त आहे.

माहिती साठी मदत - http://en.wikipedia.org/wiki/What_the_Ancients_Did_for_Us

आईसलँडीक मॉडर्न मेडिया ईनिशिएटीव्ह (IMMI)

     आंतरजालाच्या (Internet) इतिहासात १५ जून २०१० हा दिवस वैषीष्टयपूर्ण ठरला, याचे कारण आईसलॅंडच्या संसदेने एकमताने संमत केलेला "आईसलँडीक मॉडर्न मेडिया ईनिशिएटीव्ह" अंतर्भूत कायदा हे आहे. या  कायद्याद्वारे आंतरजालावरील प्रकाशनास मुस्कटदाबी आणि दडपशाही पासून अधिक संरक्षण व देशोदेशीच्या जाचक कायद्यांपासून मुक्तता देण्याच्या दिशेने एक महत्वाचे पाउल टाकले गेले. याची पार्श्वभूमी व स्वरुप याविषयी माहिती देणे हा या पोस्टचा उद्देश आहे.

     जगभरच्या पत्रकारांना व सामाजिक कार्यकर्त्यांना बरेचदा सरकारी खाती, सामाजीक संस्था वा राजकीय संघटनांच्या सेन्सॉरशिपला तोंड द्यावे लागते तर काही जण कंपन्या, गुन्हेगार व समाजकंटकां मार्फत होणार्‍या दडपशाहीला बळी पडतात. याशिवाय कित्येक देशांत आंतरजालावर प्रकाशीत होणार्‍या माहितीवर तेथील सरकारमार्फत निर्बंध घातलेले आहेत. हे जरी खरे आहे की आंतरजालाने माहितीचे विकेंद्रीकरण केले आणि विचार व माहितीची देवाणघेवाण बंधमुक्त व सुलभ केली आहे, तरीदेखील ही माहिती प्रकाशित करण्यासाठी व वाचकांना उपलब्ध करुन देण्यासाठी कोणत्या ना कोणत्या देशात सर्वरवर साठवून ठेवावी लागते. यामुळे ज्या देशात हा सर्वर ठेवला असेल त्या देशाचे कायदे व नियम त्या माहितीच्या प्रकाशनास अटकाव करु शकतात किंवा माहितीच्या जनकास त्या देशांत कायदेशीर कारवाईस सामोरे जावे लागते, किंवा वाचक ज्यादेशात रहात असेल त्या देशातील सेन्सॉरशीपला तोंड द्यावे लागते. यामुळे आंतरजालाच्या वापरावर मर्यादा पडतात व लेखकाच्या वा कलाकाराच्या अभिव्यक्ती व भाषण स्वातंत्र्यावर बंधने येतात. यात भर पडली ती जागतिकीकरणामुळे निर्माण झालेल्या नव्या अर्थव्यवस्थेची व तीच्यातील नवीन गुंतागुंतीच्या आर्थिक हितसंबंधांमुळे दडपशाही पासून संरक्षण देण्यास देशांच्या सीमाही अक्षम ठरल्या, अशाच काही प्रकरणांची यादी खाली दिलेली आहे.

• जगभर झालेली दडपशाहीची काही प्रकरणे येथे वाचता येतील. (दुवा)
• जगभर चाललेल्या आंतरजालावरील सेन्सॉरशिपची माहिती येथे वाचा. (दुवा)
• काही दिवसांपुर्वी गुगल वि. चीन सरकार यांच्यात झालेला वाद बराच गाजला त्याची अधिक माहिती येथे वाचता येईल. (दुवा१, दुवा२)
• विकीलीक्सने केलेल्या गौप्यस्फोटांची माहिती येथे वाचता येईल. (दुवा)
• असेच एक भारतीय ब्लॉग विश्वातील गाजलेले उदाहरण म्हणजे चैतन्य कुंटे विरुद्ध बरखा दत्त आणि एन.डी.टी.व्हि. प्रकरण

     लेख किंवा चित्रफीत प्रकाशित करण्या पासून रोखण्यासाठी सर्वसाधारणपणे वापरले जाणारे मार्ग म्हणजे हिंसाचार किंवा हिंसेची धमकी व मालमत्तेचे नुकसान करणे. प्रकाशक व त्याचे नातेवाईक किंवा सहकार्‍यां विरुद्ध हिंसक कारवाया केल्या जातात किंवा धमकी दिली जाते, तर बरेचदा प्रत्यक्ष मालमत्तेचे नुकसान केले जाते (आठवा, गेल्या काही वर्षांत महाराष्ट्रामधे झालेले पत्रकारांवर व दुरचित्रवाणी वाहिन्यांच्या कार्यालयावर झालेले हल्ले). यापासून सुटका करुन घ्यायची असेल तर लेखकांना व कलाकारांना एकतर सरकारी मदत घ्यावी लागते (उदा. पोलीस संरक्षण) अथवा परदेशात आश्रय घ्यावा लागतो (म्हणजेच विरोधक उपद्रव पोचवू शकणार नाही अशा ठिकाणी जावे लागते).

     हिंसक मार्गा ऐवजी अधिक परिणामकारक ठरतो कायदेशीर मार्ग. बहुतेक देशांत सरकारी व लष्करी गोपनियतेचे कायदे व बदनामीकारक वर्तणूकी विरुद्धचे कायदे आहेत. या कायद्यांच्या सहाय्याने किंवा त्यातील पळवाटांचा उपयोग करुन लेखन व प्रकाशन रोखले जाते, वा ते अप्रकाशीत केले जाते. आणि यापासून सुटका करुन घेणे बरेच अवघड आहे, कारण विविध देशांत झालेले प्रत्यार्पणाचे करार, कंपन्या व सरकारी संस्थांचे जगभर असलेले हितसंबंध व त्याला बाधा येउ नये म्हणून कोणतेही टोक गाठायची त्यांची तयारी. आंतरजालावर तर याचा फारच प्रादुर्भाव झाला आहे, वर दिलेली उदाहरणे फक्त हिमनगाचे टोक असून अशा अनेक घटना सातत्याने घडत आहेत पण दुर्दैवाने त्याची माहिती उघड होत नाही. दुर्दैवाने याच्या विरुद्ध होणारे अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याच्या संवर्धनाचे प्रयत्न खुपच तुटपुंजे आहेत, आणि नजिकच्या काळात यामधे काही फरक पडेल अशी आशा नाही.

     मात्र या निराशा जनक वातावरणात काळ्या ढगाला चंदेरी किनार लाभावी अशी एक आशादायक घटना आईसलॅंड मधे घडत आहे. जेव्हा जग २००८ च्या जागतीक मंदी मधे सापडले होते तेव्हा आईसलॅंड देखील दुर्दैवाच्या फेर्‍यात अडकला होता. या मंदीमुळे आईसलॅंड मधल्या सर्वांत मोठया तीन बॅंका एकामागोमाग कोसळल्या आणि संपुर्ण देशाची अर्थव्यवस्था कोलमडून पडली. ऑगस्ट २००९ मधे या तीन मधली एक, कौप्पिंग बॅंक अमेरिकेतील गृहकर्ज घोटाळ्यात गुंतली असल्याची माहिती देणारा अहवाल RUV या टि. व्ही. चॅनेलने तयार केला. पण बॅंकेच्या अधिकार्‍यांना याची कुणकुण लागताच त्यांनी कायदेशीर कारवाई केली व कोर्टामार्फत आदेश आणून RUV ला ही माहिती प्रसारित करण्यापासून रोखले. जेव्हा ही बातमी बॅंकेच्या एका कर्मचार्‍याने फोडली, तेव्हा मोठा जनप्रक्षोभ उसळला व त्यापासून प्रेरणा घेऊन आईसलॅंड मधील काही संसदसदस्य, संस्था व कार्यकर्ते एकत्र आले आणि त्यांनी ठरवले की, सामान्य जनांस उपयुक्त माहिती दडपली जाण्यापासून रोखणे आवश्यक आहे. त्यासाठी स्वतंत्र कायदा अस्तित्वात आणावा, जेणेकरुन महिती उघड करणार्‍यांना संरक्षण मिळेल. आणि जन्म झाला आईसलँडीक मॉडर्न मेडिया ईनिशिएटीव्हचा, आणि यात अंतर्भूत आहे;

• अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचे आंतरराष्ट्रीय पारितोषीक.
• माहितीस्वातंत्र्याचा अत्याधूनीक कायदा.
• माहितीचा स्रोत व माहिती उघडकरणार्‍यांस संरक्षण.
• प्रकाशनपुर्व सेन्सॉरशिप पासून मुक्तता.
• मध्यस्थांची (आंतरजाल सेवादाते, दळणवळण सेवादाते) कायद्याच्या कचाटयातून मुक्तता.
• अन्य देशांतील कायदेशीर कारवाई पासून संरक्षण, जसे की ईंग्लंड मधील “लायबल टुरिझम”.
• प्रकाशन व प्रताधिकाराचे संरक्षण करणारा कायदा अंमलात आणणे.
• कायदेशीर कारवाईच्या दबावापासून लेखक व प्रकाशक यांची मुक्तता.

     या व अन्य तरतुदींसंबंधीच्या अधिक माहिती साठी हे वाचा. (दुवा)

     २००९ मधे सुरु झालेल्या या चळवळीने १७ फेब्रुवारी २०१० रोजी महत्वाचा टप्पा पार केला आणि कार्यकर्त्यांच्या अथक परिश्रमाने तयार झालेले विधेयक आईसलॅंडच्या संसदेत मांडण्यात आले. त्यावर चर्चा होऊन १५ जुन २०१० रोजी आईसलॅंडच्या संसदेने हे विधेयक एकमताने मंजूर केले. याप्रकारे देशोदेशींच्या पत्रकारांसाठी व कार्यकर्त्यांसाठी नंदनवन तयार झाले आहे, व याचा फायदा जगभरातील संस्था व कार्यकर्ते होईल यात शंका नाही आणि यासोबत अन्य देशांस याप्रकारचे कायदे करण्यास प्रोत्साहन देखिल मिळेल.

     या कायद्याच्या परिणामकारकते बद्दल आत्ताच काही भाष्य करणे योग्य ठरणार नाही. कारण जरीही आईसलॅंड मधे माहिती प्रकाशित झाली तरिही ती वाचक किंवा लाभार्थीं पर्यंत पोचण्यापासून विविध देशांतील सरकारी संस्था अटकाव करु शकतात व अप्रत्यक्ष सेन्सॉरशीप लादली जाउ शकते (उदा. चीन सरकार द्वारा लादलेली आंतरजाला वरील सेन्सॉरशीप, पण यावर ही प्रॉक्सी साईट व VPN सारखे उपाय आहेत). तरीही एक गोष्ट निश्चित की आंतरजालास मुस्कटदाबी आणि दडपशाही पासून मुक्तता देण्यास हे विधेयक निश्चित सहाय्य करेल.

या कायद्या विषयी अधिक माहिती येथे मिळेल.
http://www.immi.is/
http://en.wikipedia.org/wiki/Icelandic_Modern_Media_Initiative

     IMMI ची पार्श्वभूमी व स्वरुप काय आहे हे प्रो. सॅल्व्होर यांच्या यु-टयुबवर उपलब्ध असलेल्या या मुलाखतींत ऐकता येईल.

बोली, भाषा आणि परिभाषा

       ८३ वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन २६ते २८ मार्च २०१० रोजी पुण्यात संपन्न झाले. संमेलनाच्या उद्घाटन प्रसंगी संमेलनाध्यक्ष डॉ.द.भि.कुलकर्णी यांनी केलेले भाषण नुकतेच माझ्या वाचण्यात आले, आणि वाचल्यावर मनात जे विचार आले ते मांडणे हा या पोस्टचा उद्देश आहे.

       अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन हे मराठी भाषेत लिहिणारे आणि वाचणारे यांचे संमेलन आहे आणि या संमेलनातील अध्यक्षीय भाषण हा मुख्य कार्यक्रम असतो. या भाषणातून संमेलनाध्यक्ष श्रोत्यांशी व वाचकांशी संवाद साधतात व मार्गदर्शन करतात. या भाषणातुन अध्यक्षांनी मराठी लेखक वाचकांना मार्गदर्शन करावे व सद्यपरिस्थितीत मराठी भाषेची स्थिती, तिच्यापुढील आव्हाने व सहित्यजगतातील नवीन घडामोडी यांवर आपले मत मांडावे हि अपेक्षा असते. या अपेक्षेस संमेलनाध्यक्ष डॉ.द.भि.कुलकर्णी यांचे अध्यक्षीय भाषण पुरेपुर उतरले की नाही यावर अनेक माध्यमांतुन आणि वर्तमानपत्रांतुन बरेच लिखाण झाले आहे, त्यातील काही माझ्या वाचनात आले आणि माझी उत्सुकता चाळवली गेली व साहित्य संमेलनाच्या संस्थळावरुन मी ते भाषण उतरवले आणि वाचले.

       या भाषणात संमेलनाध्यक्षांनी अनेक विषयांवर आपले मत मांडले आहे. उदा. स्वतःच्या आयुष्यातील काही प्रसंगाचे उल्लेख, हौशे, नवशे व गवशे यांचा साहित्य संमेलनाशी असलेला संबंध, ज्ञानेश्वरीतल्या सौंदर्यस्थळांचे विश्लेषण, भाषाशुद्धी व भाषासमृद्धी कशी होईल, साहित्याची भाषा म्हणजे काय? व काव्यार्थ म्हणजे काय? याचे विवेचन, मराठी भाषेपुढील आव्हाने. यासोबत त्यांनी महाराष्ट्र शासनास निर्देशन, व साहित्यकारांस साहित्यमुल्य संवर्धनाविषयी मार्गदर्शन ही केले आहे. या पोस्टमधे त्यांच्या भाषणातील काही मुद्यांचा विचार करुया.

       बोली, भाषा आणि परिभाषा यांतील नेमका फरक दाखवून देताना संमेलनाध्यक्ष म्हणतात की "बोली" जनसामान्यांची असते, ती प्रवाही, नादमधुर आणि भावोत्कट असते व तिचे प्रभावक्षेत्र सीमित आहे. तर "भाषा" ही ग्रंथनिविष्ट, व्याकरणनीष्ठ व शिष्टसंमत असते तिच्यात माधुर्य व भावनिकता कमी पण वैचारिकता अधिक असते. यात काहीच संषय नाही की कोकणी ही बोली कोकण व मुंबई परिसरापुरती तर विदर्भात वर्‍हाडी व उत्तर महाराष्ट्रात खानदेशी बोलली जाते व त्यांचा वापर विशिष्ट भागातच प्रामुख्याने होतो. थोडा तटस्थपणे विचार केला तर हे पटते की बोलीस भौगोलीक मर्यादा आहेत व मालवणहुन कोणी नागपुरला गेले आणि कोकणीत बोलायला लागले तर संवाद करणे अशक्य होईल, अशा परिस्थितीत प्रमाणमराठीत संवाद साधने अधिक योग्य आहे. पण येथे अजुन एक महत्त्वाचा प्रश्न निर्माण होतो की प्रमाणमराठी कोणती? माझ्या मते सध्याच्या पाठयपुस्तकीय मराठीस प्रमाण भाषा म्हणावे; परंतु सर्व बोलींतून उपयुक्त शब्द घेऊन प्रमाण मराठीस अधीक व्यापक बनविणे गरजेचे आहे अन्यथा काही भागांतील लोकांवर प्रमाण भाषा लादली आहे असा आरोप केला जाईल. प्रमाण भाषा कोठेही, केव्हाही आणि कोणावरही लादली जाउ नये असे मला वाटते. जेव्हा दोन किंवा अधिक बोली बोलणार्‍यांना संबोधीत करावयाचे असेल किंवा त्याच्यासाठी लिखीत मजकुर तयार करावयाचा असेल तेव्हा प्रमाण भाषेचा वापर करावा. उदा. शासनाचे कामकाज, न्यायालयांतील कामकाज, उत्पादनांच्या जाहिराती व माहितीपुस्तके ई. याउलट साहित्यनिर्मिती शक्य होईल तेवढी बोलींमधे करावी व दैनंदीन व्यवहारात बोलींचाच प्रामुख्याने वापर करावा. यामुळे बोलींचे संवर्धन होईल व त्या टिकुन राहण्यास मदत होईल. परिभाषेचे स्वरुप मात्र बोली व भाषेपेक्षा वेगळे आहे. माझ्यामते विवीध ज्ञानशाखांत, विज्ञान-तंत्रज्ञान व खेळांत परिभाषेचा उपयोग होतो आणि या सर्व ठिकाणी परिभाषेचाच वापर केला जाणे आवश्यक आहे अन्यथा अर्थाचा अनर्थ होण्याची शक्यता जास्त आहे. आणि संमेलनाध्यक्षांच्या मते केवळ परिभाषिक शब्द व इतर भाषांतील शब्द जसेच्यातसे वा भाषांतर करुन मराठीत आणल्याने भाषासमृद्ध होणार नाही तर त्याजोडीला बोलींतील शब्द देखील प्रमाणभाषेत स्विकारणे व परभाषेतेल व परिभाषेतील शब्द सुयोग्य भाषांतर करुन त्यांचा भाषेत सहभाग केला गेला पाहिजे. याठिकाणी त्यांनी शब्दांचे कुल म्हणजे काय व शब्दकुलांची उदाहरणे दिली आहेत, हे सर्व निश्चितपणे चिंतनीय आहे.

       याशिवाय जालनीशीकारांचा उल्लेख करताना संमेलनाध्यक्ष म्हणतात, "मराठी साहित्य विश्वसंचारी होण्यासाठी इंटरनेट आणि ब्लॉग या साधनांचा वापर आवश्यक आहे. नव्या पिढीने त्याचा मोठ्या प्रमाणात अंगीकार केला आहे, ही अभिमानाची बाब आहे". याप्रकारे संमेलनाध्यक्षांनी आंतरजालावर निर्माण होत असलेल्या साहित्याची दखल घेतली हेही नसे थोडके. माझ्यामते आंतरजालावरील साहित्यात सतत भर पडत आहे, उत्तम कथा, कविता, कादंबर्‍या आंतरजालावर उपलब्ध होत आहे, आणि उत्तरोत्तर त्यात वाढच होईल यात शंका नाही. बर्‍याच जालनीशीकारांचे साहित्य वर्तमानपत्रांत व मासिकांत पुनर्मुद्रण होते आहे व हळुहळु वाचकांचा दृष्टिकोन ही बदलताना दिसत आहे. आंतरजालावर साहित्य निर्मिती व प्रकाशन अत्यंत सुलभ आहे, व वाचकांसाठी साहित्य सहज उपलब्ध असते व त्यांना साहित्यिकाशी संवाद सुलभपणे साधता येतो, यामुळे येत्या काही दिवसांत आंतरजालावरील साहित्यात संख्यात्मक व गुणात्मक वाढ निश्चितपणे होईल यात काहीच शंका नाही.

       आपल्या भाषणाच्या शेवटी संमेलनाध्यक्ष, मराठी भाषेवरील आक्रमण, अभिव्यक्तीस्वातंत्य्र व साहित्यनिर्मीतीत आलेल्या उथळपणा व साहित्यनिर्मीतीमागे असावी लागणारी वैचारीक बैठकी बाबत आपले विचार सांगतात. ते मुळ भाषणातुन वाचणे अधीक योग्य ठरेल. अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन २०१० च्या संकेतस्थळावर हे भाषण उपलब्ध आहे, त्याचा दुवा - http://www.sahityasammelan2010.com/sites/default/files/pdf/D_B_Kulkarni_Bhashan.pdf

महात्मा गांधीं विषयीचे काही गैरसमज

       गेले दोन-अडिच वर्षे मी इंटरनेट वर कित्येक मराठी, हिंदी व इंग्रजी भाषेतील फोरम्स व ब्लॉग्सचे वाचन करत आहे, या फोरम्स पैकी अनेक चर्चांमधे व ब्लॉग पोस्टस् वर महात्मा गांधींचा व त्यांच्या अहिंसेच्या तत्त्वांचा उल्लेख येतो आणि अशावेळी काहीजण गांधींवर चुकीचे आरोप करतात किंवा चुकीची माहिती देतात. याप्रकारे महात्मा गांधीं विषयी पसरविले जाणारे गैरसमज सर्वसाधारणपणे खालील प्रकारचे असतात.

१. महात्मा गांधींनी लिहिलेली वाक्ये वेगळी काढून, मुळ लेखातील अन्य वाक्यांच्या संदर्भा शिवाय दिली जातात.
२. गांधींच्या संपुर्ण लेखाच्या आशया कडे दुर्लक्ष करुन एखाद्या वाक्याच्या सहाय्याने "गांधींना असे म्हणायचे आहे" असा चुकीचा व दिशाभुल करणारा निष्कर्ष काढला जातो.
३. गांधींच्या तत्त्वज्ञानाचा सोयिस्कर अर्थ लावला जातो.
४. मुळ वस्तुस्थिती कडे कानाडोळा करुन गांधींनी असे करायला हवे होते किंवा करायला नको होते याप्रकारची विधाने केली जातात.

       या प्रकारच्या अपप्रचारास जमेल तेव्हा व शक्य असेल त्या प्रकारे उत्तर देण्याच्या प्रयत्नांचा एक भाग आणि महात्मा गांधींविषयीचे काही गैरसमज आणि त्यांचे निराकरण व त्यासंबधीत योग्य संदर्भ वाचकांस देणे हा या पोस्टचा उद्देश आहे. या पोस्टमधील सर्व संदर्भ इंग्रजीत आहेत आणि मी त्यांचे भाषांतर मराठीत करणार होतो. पण एकतर मला मराठी व इंग्रजी दोन्ही भाषांत विशेष गती नाही आणि महात्मा गांधींचे लिखाण थोडे वकिली थाटाचे आहे. त्यामुळे माझ्या भाषांतरातून अर्थाचा अनर्थ होईल म्हणून सर्व संदर्भांसाठी इंटरनेट वर उपलब्ध असलेल्या मुळ लेखांच्या लिंक दिलेल्या आहेत.

१. भगतसिंग व त्यांच्या अनुयायांच्या मृत्यूस महात्मा गांधीं अप्रत्यक्षरित्या जबाबदार आहेत.
- या विषयावरचा एक लेख येथे वाचा. http://www.gandhiserve.org/news/mgnd/news200609250930.html#a6
२. महात्मा गांधींच्या मते शिवाजी महाराज, गुरु गोविंदसिंह आणि राणा प्रताप हे वाट चुकलेले देशभक्त आहेत.
- या लिंक वर महात्मा गांधींचा मुळ लेख दिलेला आहे, न चुकता संपुर्ण लेख वाचा. http://appliedgandhi.blogspot.com/2007/11/my-friend-revolutionary.html
महात्मा गांधींचे क्रांतिकारकांविषयीचे मत जाणुन घेण्यासाठी हे दोन लेख ही वाचा. http://appliedgandhi.blogspot.com/2008/06/to-revolutionary-in-making.html आणि http://appliedgandhi.blogspot.com/2008/06/revolutionary-at-it-again.html
३. पाकिस्तानला ५५ कोटी रुपये देण्याच्या मागणीसाठी आमरण उपोषण केले.
- या संबधातली वस्तुस्थिती येथे वाचा. http://www.mkgandhi-sarvodaya.org/faq/q3.htm
४. महात्मा गांधी पाकिस्तानच्या निर्मीतीस कारणीभूत आहेत.
- या विषयी स्पष्टीकरण येथे वाचा. http://www.mkgandhi-sarvodaya.org/faq/q2.htm
५. गांधीजींनी मुसलमानांचा अनुनय केला.
- हिंदू-मुसलमान संबंधाविषयी गांधींचा मुळ लेख येथे वाचा.
http://appliedgandhi.blogspot.com/2007/12/mahatma-gandhi-on-hindu-muslim-issues.html
६. नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांना द्वेषपुर्ण वागणुक दिली.
- या दोघांतील संबंधावर प्रकाश टाकणारा लेख येथे वाचा. http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/jan2005/englishPdf/Gandhi_subhas.pdf
७. महात्मा गांधीच्या अहिंसेच्या तत्त्वाविषयी अनेकांच्या मनात संभ्रम आहे, अहिंसेविषयी गांधीनी लिहिलेले काही लेख येथे वाचता येतील. http://appliedgandhi.blogspot.com/2008/03/understanding-gandhian-ideal-of-non.html
http://appliedgandhi.blogspot.com/2008/03/understanding-gandhian-ideal-of-non_20.html
http://www.gandhi-manibhavan.org/gandhiphilosophy/philosophy_nonviolence_nonviolence.htm

       अहिंसेविषयी अधीक माहितीसाठी हे लेख वाचा.
http://en.wikipedia.org/wiki/Nonviolence
http://en.wikipedia.org/wiki/Nonviolent_revolution
http://en.wikipedia.org/wiki/Nonviolent_resistance

       महात्मा गांधीविषयी अधिक माहिती या वेबसाईटस वर मिळेल.
http://www.gandhiserve.org/
http://www.mkgandhi-sarvodaya.org/
http://www.gandhi-manibhavan.org
http://www.gandhitopia.org/
http://www.mahatma.com/
http://www.gandhianpeace.com/
http://www.mkgandhi.org/
http://appliedgandhi.blogspot.com

महात्मा गांधीवर काही लेख.
डॉ. अभय बंग यांचा लेख - http://nirman.mkcl.org/Downloads/Articles/Meeting_the_Mahatma.pdf
महाराष्ट्र टाइम्स मधील सतीश कामत यांचा लेख - http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/2747133.cms

मेसिए मॅराथॉन

       दरवर्षी दसर्‍यानंतर आणि दिवाळी नंतर आकाशनिरिक्षकांची लगबग सुरु होते, दुर्बिणी साफसूफ करणे, नकाशे गोळा करणे, लघुग्रहांची, उल्कावर्षावांची माहिती काढून येणार्‍या सहा महिन्यांचा कार्यक्रम तयार व्हायला लागतो. सगळेजण पाउस थांबून आकाश निरभ्र होण्याची आणि अमावस्येची वाट पहात असतात. आज सोमवार १६ नोव्हेंबर, आकाशनिरिक्षणाच्या २००९-२०१० च्या हंगामातील पहिली अमावस्या आहे आणि १७ व १८ तारखेला सिंह तारकासमूहातील उल्कावर्षाव आहे. अमावस्येनंतर लगेच होणारा उल्कावर्षाव असल्याकारणाने भरपूर उल्का दिसतील असे वाटते. जर तुम्ही या हंगामात सिंह तारकासमुहातला, क्वाड्रंटिड्स आणि कुंभ तारकासमुहातल्या उल्कावर्षावाचे निरिक्षण, जानेवारीतील कंकणाकृती सर्यग्रहण पाहणे आणि दर महिन्याच्या अमावस्येच्या सुमारास आकाशनिरिक्षण असा कार्यक्रम ठरवला असेल तर त्यात मेसिए मॅराथॉनचा देखिल समावेश जरुर करावा.
       दुर्दैवाने मेसिए मॅराथॉनच्या तयारी विषयी जी माहिती इंटरनेट वर उपलब्ध आहे ती पुरेशी नाही, म्हणून आवश्यक ती माहिती एका ठिकाणी उपलब्ध करुन देणे हा या पोस्टचा उद्देश आहे.
       १८ व्या शतकातील फ्रेंच खगोलशास्त्रज्ञ "शार्ले मेसिए" ने नवीन धुमकेतू शोधत असताना दिसलेल्या खगोलीय वस्तूंची एक यादी बनवली, ही यादी "मेसिए कॅटलॉग" नावाने प्रसिद्ध आहे. या यादीत एकुण १०९ खगोलीय वस्तूंची नोंद आहे (संदर्भ). या सर्व खगोलीय वस्तूंना एका रात्रीत पाहण्याचा प्रयत्न करण्यास "मेसिए मॅराथॉन" असे संबोधले जाते.
       जर तुम्ही आकाशाचा नकाशा निट पाहिलात तर एक गोष्ट लक्षात येते की विषुवांष (Right Ascensions) २२.०० ते २४.०० मधील आकाशात फक्त मे-५२ ही एकच खगोलीय वस्तू आहे. जेव्हा सुर्य या विषुवांषांमधे असेल तेव्हा जास्तीत जास्त मेसिए खगोलीय वस्तू रात्री आकाशात दिसतील. दरवर्षी मार्च महिन्याच्या दुसर्‍या आठवडा ते एप्रिल महिन्याच्या पहिला आठवडा सुर्य आकाशाच्या या भागात असतो, म्हणून मेसिए मॅराथॉन मार्च महिन्याच्या उत्तरार्धात किंवा एप्रिल महिन्याच्या पुर्वार्धात केली जाते. मार्च २०१० मधील अमावस्या १५ तारखेला आहे म्हणून १४, १५ व १६ मार्च च्या रात्री मेसिए मॅराथॉन साठी अनुकूल आहेत.
       माझ्या मते मेसिए मॅराथॉन मधे आकाशनिरिक्षकाची लढाई वेळेशी आहे, आणि कमीत कमी वेळात जास्तीत जास्त मेसिए खगोलीय वस्तू पाहणे हे उद्दिष्ट असते. जेव्हा वेळेशी लढाई असते तेव्हा यशासाठी अचूक नियोजन हे असलेच पाहिजे. वर लिहिल्याप्रमाणे मेसिए मॅराथॉन विषयी इंटरनेट वर जी माहिती उपलब्ध आहे ती कमी आहे आणि जी काही थोडी माहिती आहे तिचे स्वरुप बरेचसे तांत्रीक आहे व दुर्दैवाने त्यात वेळेचे नियोजन आणि काय करावे अथवा टाळावे याबाबत आवश्यक माहिती जवळजवळ नाही.

मेसिए मॅराथॉनची तयारी कशी करावी?
       मेसिए मॅराथॉन साठी लागणारी सगळ्यात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे दुर्बीण, मेसिए मॅराथॉनमधे मिळणारे यश (किती मेसिए खगोलीय वस्तू पाहिल्या याचा आकडा) हे त्यासाठी वापरलेल्या दुर्बीणवर अवलंबुन आहे, जर दुर्बीणीचा व्यास जास्त असेल तर अंधुक खगोलीय वस्तू दिसण्याची शक्यता वाढ्ते. पण याचा अर्थ असा नाही कि खुप मोठी दुर्बीण वापरायला हवी, कारण जेवढी दुर्बीण मोठी, तेवढी ती अवजड आणि हाताळायला अवघड जाते. साधारणपणे ३ ते ६ ईंच व्यासाची दुर्बीण वापरली तरी चालेल. पण याचा निर्णय ज्याचा त्याने घ्यावा व निवड करताना सहज उपलब्ध आणि सुलभपणे हाताळता येईल अशी दुर्बीण निवडावी. कमी व्यासाची दुर्बीण वापरली तर आकडा कमी होतो आणि मोठया व्यासाची दुर्बीण वापरली तर ती हाताळणे अवघड व त्यातच थोडा वेळ वाया जातो, यातला सुवर्णमध्य काढणे ज्याचा त्याने आपापल्या वकुबाप्रमाणे आणि दुर्बीणीच्या उपलब्धते नुसार करणे योग्य ठरेल.
       काही आकाशनिरिक्षक स्वयंचलीत (GoTo) दुर्बीण वापरतात कारण तिच्या सहाय्याने खगोलीय वस्तू शोधणे सोपे जाते. फक्त खगोलीय वस्तूचे विषुवांष (R.A.) व क्रांती (Dec.) दुर्बीणीच्या नियंत्रकात भरा आणि दुर्बीण स्वतः खगोलीय वस्तू शोधते. याप्रकारच्या दुर्बीणींना आधी ध्रुवरेषेशी समांतर लावावे लागते आणि त्यासाठी थोडावेळ वाया जातो, पण खगोलीय वस्तू शोधायला कमी वेळ लागत असल्याने मॅराथॉनच्या शेवटी आकडा वाढतो (आणि तेच महत्त्वाचे). परंतु अशाप्रकारच्या दुर्बीणी महाग असुन सहज उपलब्ध होत नाही म्हणून या पोस्टमधे अशा दुर्बीणींचा विचार यापुढे केलेला नाही.
       रिफ्लेक्टर किंवा रिफ्रॅक्टर जी दुर्बीण उपलब्ध असेल ती वापरावी फारसा फरक पडणार नाही.
       दुर्बीणीला व्ह्यु-फाईंडर असावा व तो दुर्बीणीला समांतर अचुकपणे लावलेला असला पाहिजे आणि व्ह्यु-फाईंडरच्या आयपिसला क्रॉस-वायर असलीच पाहिजे.
       दुर्बीणीचे आयपिस हे कमी मॅग्निफिकेशनचे असतील तर उत्तम, कारण जर मॅग्निफिकेशन कमी असेल तर जास्त आकाश दिसते आणि खगोलीय वस्तू शोधणे सोपे जाते.
       जर तुम्ही आकाशाचा नकाशा वापरुन आणि विषुवांष व क्रांती च्या सहाय्याने खगोलीय वस्तू शोधणार असाल तर दुर्बीणीचे माउंट इक्वेटोरियल असले तर चालेल, कारण या माउंटची दुर्बीण ध्रुवरेषेशी समांतर अशी लावलेली असल्याने दुर्बीणीचे क्रांती स्थिर ठेउन आणि विषुवांष बदलुन खगोलीय वस्तू शोधणे सोपे जाते. पण जर का तुम्ही आधी तयार केलेल्या आकृत्या वापरणार असाल तर मात्र अशी दुर्बीण वर-खाली व डावीकडे-उजवीकडे वळवणे, फिरवणे फार अवघड जाते, या परिस्थितीत अल्ट-अझिम्युथ किंवा डॉब्सोनियन माउंटची दुर्बीण वापरणे योग्य. मी मात्र अल्ट-अझिम्युथ माउंट वापरायची शिफारस करेन कारण डॉब्सोनियन माउंट जड आणि आकाराने मोठे असल्याकारणाने हाताळणे थोडे अवघड जाते.
       खगोलीय वस्तू शोधण्यासाठी विल्-टिरीऑन चा Sky Atlas 2000 हा नकाशा वापरावा, आणि सर्व मेसिए खगोलीय वस्तूंची विषुवांष (R.A.) व क्रांती (Dec.) सह यादी असणे आवश्यक आहे.

नियोजन व सराव अत्यंत आवश्यक आहे!
       मेसिए मॅराथॉन साठी योग्य तारिख १५ मार्च आहे म्हणजे आज पासून ३ महिने, म्हणजेच ३ अमावस्या व त्यांच्या आधीची व नंतरची रात्र पकडली तर एकुण ९ रात्री सरावासाठी मिळतात आणि त्या पुरेशा आहेत. सरावास सुरुवात करण्याआधी प्रथम आकाशाचा नकाशा मिळवा, मेसिए मॅराथॉन साठी जी दुर्बीण मार्च मधे वापरणार आहात ती तयार करुन ठेवा (शेवट पर्यंत त्याच दुर्बीणीचा वापर सरावासाठी व प्रत्यक्ष मॅराथॉनसाठी करावा) आणि मेसिए वस्तूंची यादी घेउन ती क्रमवार (क्रमांका नुसार नाही, तर पाहण्याच्या वा शोधण्याच्या क्रमानुसार) तयार करावी. सगळ्यात महत्त्वाचे म्हणजे स्वतः काढ्लेल्या तारकासमुहांच्या आकृत्यांची वही तयार हवी. या वहीत मेसिए वस्तूंना शोधण्यासाठी आकाशाच्या त्याभागाचा छोटा नकाशा काढुन जवळच्या तेजस्वी आणि सहज सापडेल अशा तार्‍यां पासुन मेसिए वस्तू पर्यंत दुर्बीणीतुन जे दिसतात ते तारे व त्यांच्या समुहांचे आकार काढावेत, आणि मेसिए वस्तूंना शोधण्याचा सोप्यात सोप्या मार्गाची आकृती तयार करावी.
       अशा आकृतीचे एक उदाहरण म्हणून http://www.messiermarathon.com या वेबसाईट वरचे "मेसिए मॅराथॉन लॉग" चे चित्र पहा, या चित्राच्या खालच्या भागात अशीच एक आकृती काढलेली आहे.
विषेश सुचना -
       वर दिल्याप्रमाणे आधी काढलेल्या आकृत्या वापरुन मेसिए वस्तू शोधायचा प्रयत्न करणार असाल तर एक गोष्ट लक्षात घ्या की तारकासमुह पुर्वेस उगवुन पश्चिमेस मावळताना १८० अंशात फिरतात.
उदा. - पुर्वेस उगवताना मृग तारकासमुहातील मधले तीन तारे वरुन खाली मिंटाक, अलनिलम, अलनिटाक याक्रमाने दिसतात. परंतु पश्चिमेस मावळताना १८० अंशात फिरुन वरुन खाली अलनिटाक, अलनिलम, मिंटाक याक्रमाने दिसतात. म्हणजेच वरचे खाली व डाव्याचे उजवे होते, आकृत्या काढताना व वापरताना हे लक्षात ठेवा.
सोप्यात सोप्या मार्गाचे एक उदाहरण -
       जर मे-३३ शोधायचा असेल तर ट्रायँग्युलम मधील "मेटाला" व देवयानी (Andromeda) तील "मिराक" या दोन्ही तार्‍यांना आधी शोधून त्यांच्या नजीकच्या तार्‍यांच्या सहाय्याने मे-३३ शोधता येते. मेटाला ते मे-३३ हे अंतर जवळजवळ ४ अंश आहे तर मिराक ते मे-३३ हे अंतर जवळजवळ ७ अंश आहे. अशावेळी बहुतेक आकाशनिरिक्षक आधी मेटाला वर दुर्बीण रोखतात व त्याच्या सहाय्याने मे-३३ शोधायचा प्रयत्न करतात. पण माझ्या मते आधी मे-३१ (देवयानी आकाशगंगा), मे-३२ आणि मे-११० पाहिल्या नंतर मिराक वर येउन मे-३३ शोधणे अधिक सोपे जाते, कारण मेटाला ते मे-३३ मधील आकाशापेक्षा, मिराक ते मे-३३ मधील आकाशात दुर्बीणीतुन दिसणार्‍या तार्‍यांची संख्या जास्त आहे. आणि देवयानी तारकासमुहावरुन दुर्बीण काढून ट्रायँग्युलम वर रोखण्यात जाणारा वेळ देखील वाचतो.
       याप्रमाणे सर्व मेसिए वस्तूं पर्यंत पोचण्याचा जलद व सोपा मार्ग शोधुन त्याच्या आकृत्या तयार कराव्यात, त्यामुळे प्रत्यक्ष मॅराथॉनच्या वेळेस गडबड गोंधळ होणार नाही.
       मेसिए मॅराथॉन करताना कोणत्याही कारणास्तव वेळ वाया घालवून चालणार नाही. काही मेसिए वस्तू नुसत्या डोळ्यांनी दिसतात त्याच्यावर दुर्बीण रोखण्यात काहिच हशील नाही. उदा. मे-६, मे-७ (दोन्ही वृश्चिक तारकासमुह), मे-३१ (देवयानी आकाशगंगा), मे-४२ (मृग तारकासमुह), मे-४४ (कर्क तारकासमुहातील मधाचे पोळे) आणि इतर काही मेसिए वस्तू दुर्बीणीतून पाहण्यात वेळ घालवू नये, या मेसिए वस्तूंकडे दुर्बीणी शिवाय पहा आणि दिसल्या की लगेच पाहिल्याची नोंद यादी मधे करुन पुढच्या मेसिए वस्तू शोधायला सुरुवात करा. मेसिए वस्तू दुर्बीणीतुन किती छान दिसतात ते पहाणे, व त्यांचा आस्वाद घेणे हे मेसिए मॅराथॉन नंतर देखील करता येईल.
       १४, १५ व १६ मार्च २०१० या तीन रात्री मेसिए मॅराथॉन साठी योग्य आहेत. तीन दिवस अशा साठी की कदाचीत एखाद्या रात्री ढगांमुळे आकाशनिरिक्षण निट करता आले नाही, किंवा वार्‍यामुळे दुर्बीण हलत असल्यामुळे जागा बदलावी लागली, किंवा जंगलात अथवा नजीकच्या टेकडीवर वणवा पेटल्यावर उजेडामुळे आकाशाचा बराचसा भाग निट दिसेनासा झाला, किंवा साप अथवा विंचू दिसल्या मुळे अथवा ईतर जनावरांनी येउन गोंधळ घातल्यामुळे, किंवा ऐन वेळी तब्येत बिघडल्यामुळे, जर अशा प्रकारे एखाद्या रात्री काही अडचणींमुळे मॅराथॉनमधे खंड पडल्यास दुसर्‍या किंवा तिसर्‍या रात्री पुन्हा मॅराथॉन पुर्ण करता येईल. बरेचदा आदल्या रात्री झालेल्या चुका नंतरच्या रात्री सुधारुन मेसिए वस्तू पाहिल्याचा आकडा वाढू शकतो.
       मेसिए मॅराथॉन साठी चांगली जागा शोधणे खुप महत्त्वाचे आहे. शक्यतो डोंगरावर किंवा गडावर जाउ नये, कारण दुर्बीण व ईतर सामान घेउन वर जाणे अवघड असते आणि रात्री जोरदार वार्‍यात दुर्बीण हाताळणे कठिण होते व गारठयामुळे त्रास होउ शकतो. म्हणून जागा शक्यतो माळरानावर असावी, जागेला शक्यतो कुंपन असावे ज्यामुळे जनावरे येउन गोंधळ घालू शकणार नाहित. निदान एक तरी पक्की खोली असावी, ज्यात दुपारी झोपता येईल व रात्री खायचे प्यायचे सामान व टेलेस्कोपची पिशवी अथवा खोकी ठेवता यावीत, आणि टॉयलेट व बाथरुम अत्यंत आवश्यक आहेत, थोडक्यात ४ दिवस राहता येईल ईतपत सोय असावी. या जागेवरुन चारही दिशांना क्षितिज दिसावे, पण जर अगदीच नाईलाज झाला तर क्षितिजा पासुन किमान १०अंशा पर्यंत आकाश दिसत नसेल तरिही हरकत नाही. दक्षिणेच्या आकाशात मेसिए वस्तू नसल्यामुळे त्या बाजूचे आकाश २०अंशा पर्यंत आकाश दिसले नाही तरिही चालेल, पण पुर्व व पश्चिमेस मात्र क्षितिजा पर्यंत आकाश दिसले पाहिजे. या जागेवर जास्तीत जास्त अंधार असावा, आजुबाजुला दिवे नसावेत आणि रस्त्यापासुन लांब असल्यास बरे अथवा त्या रस्त्यावर वाहतूक नसावी. थोड्क्यात सांगायचे तर उजेडा मुळे तारे तारकासमुह व मेसिए वस्तू दिसण्यात अडचण येणार नाही अशी जागा असावी.
       मॅराथॉनच्या दिवशी दुपारी ३ ते ४ तास झोप घेणे आवश्यक आहे, यामुळे रात्री जागणे सोपे जाते. जर संपुर्ण रात्र जागणे शक्य झाले नाही आणि झोप येत असेल तर रात्री २ ते ३ दरम्यान ३० ते ४५ मिनिटे झोपण्यास काहीच हरकत नाही (मात्र गजराचे घडयाळ जवळ ठेवावे). याचे कारण असे की दोन ते अडिच च्या सुमारास कन्या व सिंह रास डोक्यावर आली असेल तर कर्क रास व नरतुरंग तारकासमुह पुर्वेस उगवुन क्षितिजाच्या पुरेसे वर आलेले असतील, जर मॅराथॉन मधे पहिलेल्या मेसिए वस्तूंचा आकडा वाढवायचा असेल तर पहाटे ३ ते ५ हे दोन तास खुप महत्त्वाचे आहेत आणि त्यावेळेत झोपुन चालणार नाही.
       मॅराथॉन मधे भाग घेणार्‍यांनी रात्री झोप येउ नये म्हणून हलके जेवण घेणे आवश्यक आहे, शक्यतो पोटभर जेवू नये आणि संध्याकाळी ७ वाजता जेवावे, कारण ७:३० वाजता दुर्बीण तयार करुन मॅराथॉनसाठी सज्ज झाले पाहिजे. रात्री भुक लागते म्हणून खाण्यासाठी वेफर्स, बिस्किट्स, मॅगी नुडल्स, सँडविच, चपाती किंवा भाकरीचे भाजी भरुन तयार केलेले रोल्स, थालिपीठ, आणि पिण्यासाठी पुरेसे पाणी व चहा किंवा कॉफी करुन घ्यावी. रात्री यातील बरेचसे पदार्थ थंड होतात म्हणून तशी मनाची तयारी ठेवा. दर तासाने ५ ते १० मिनीटांची विश्रांती घ्यावी यावेळेत खाणेपिणे आणि थोडा व्यायाम करावा. संपुर्ण रात्र दुर्बीण हाताळताना वाकल्यामुळे मान, खांदे, पाठ व कंबर यांवर ताण पडतो तर सतत उभे राहिल्यामुळे पाय दुखायला लागतात, म्हणुन विश्रांतीच्या काळात खालील व्यायाम करावेत.
मानेसाठी - सरळ उभे राहुन डोके आधी पुढे झुकवावे नंतर उजवीकडे, मागे व डावीकडे असे गोल फिरवावे. याच प्रकारे विरुद्ध दिशेने गोल फिरवावे.
खांद्यांसाठी - सरळ उभे राहुन खांदे पुढच्या दिशेने व नंतर मागच्या दिशेने गोल फिरवावे.
पाठ व कंबरेसाठी - पावलांत साधारण १ फुट अंतर ठेउन उभे रहावे, दोन्ही हात कंबरेवर ठेउन पुढे वाकावे आणि पाय स्थिर ठेउन धड उजवीकडे, मागे व डावीकडे असे गोल फिरवावे, नंतर विरुद्ध दिशेने गोल फिरवावे.
कंबर व पायासाठी - नमाज पढताना बसतात तसे जमिनीवर बसावे, हात सरळ वर करुन गुढघे जमिनीवरुन न उचलता शक्य तितके मागे झुकावे, जेवढा वेळ शक्य होईल तेवढा वेळ या स्थितीत राहुन परत बसलेल्या स्थितीत यावे.
       मॅराथॉनच्या वेळेस ढगळ कपडे घालु नयेत, शक्यतो घटट बसणारे पण सहज हालचाल करता येतील असे कपडे घालावेत. पायात बुट असावे अन्यथा मोज्यांसहित सँडल्सही चालतील. स्वेटर, हातमोजे व कानटोपी घालावी, पण मफलर घालणे टाळावे. कारण ढगळ कपडे व मफलर अडकून दुर्बीण हलण्याचा किंवा पडण्याचा संभव आहे.
       रात्री अंधारात याद्या, आकृत्या व दुर्बीण पाहण्यासाठी लाल जिलेटिन कागद लावलेले किंवा लाल डायोडचे छोटे टॉर्च वापरावेत.

       ही पोस्ट लिहिताना मी आवश्यक त्या सर्व बाबींचा विचार केलेला आहे, तरीदेखील एखाद्या गोष्टीचा उल्लेख राहुन गेला असण्याची शक्यता आहे. आपणास जर काही माहित असेल किंवा सुचवायचे असेल तर प्रतिक्रियांमार्फत कळवा.

       मेसिए मॅराथॉन करु ईच्छिणार्‍यांना शुभेच्छा!

सुचना -
       ही पोस्ट ज्यांना मेसिए मॅराथॉन करायची आहे त्यांना मार्गदर्शक ठरावी म्हणून मी माझ्या दृष्टिकोनातुन लिहीलेली आहे, आणि ती लिहीताना माझे अनुभव व विचार यांचा उपयोग केलेला आहे. मेसिए मॅराथॉन करताना कोणत्या गोष्टिंचा विचार करावा लागेल त्या सर्व गोष्टिंचा या पोस्ट मधे अंतर्भाव करायचा प्रयत्न केलेला आहे. तरिही ज्यांना मेसिए मॅराथॉन करायची आहे त्यांनी या पोस्ट मधे दिलेल्या माहितीचा वापर स्वतःच्या प्रकृती, सवयी आणि वकुबानुसार करावा. आणि जी साधने त्यांना उपलब्ध असतील त्या साधनांच्या सहाय्याने मेसिए मॅराथॉन पुर्ण करावी.

काही उपयुक्त वेबसाईट्स -
http://en.wikipedia.org/wiki/Messier_catalogue
http://en.wikipedia.org/wiki/Messier_marathon
http://www.deepskies.com/articles.cfm?intID=8
http://www.knoxvilleobservers.org/dsonline/tips/marathontips.html
http://www.maa.clell.de/Messier/E/Xtra/Marathon/mm-tips.html

पुण्यातील संग्रहालये

       मी कामानिमीत्त अनेक शहरांत राहिलोय, किंवा भेट दिलेली आहे. प्रत्येक ठिकाणी गेलो की प्रेक्षणीय स्थळे, वस्तुसंग्रहालये पहायला जाणे हे कार्यक्रम ठरलेले असायचे. बहुतेक शहरांतील स्थळांची व संग्रहालयांची माहिती इंटरनेटवर सहज उपलब्ध होते, पण मी जेव्हा पुण्यातील संग्रहालयांची माहिती इंटरनेटवर शोधायचा प्रयत्न केला तेव्हा फारशी माहिती मिळाली नाही. म्हणून या पोस्टमधे पुण्यातील संग्रहालयांची माहिती देत आहे. याचा उद्देश वाचकांना कोणकोणती संग्रहालये आहेत व ती कोठे आहेत ही माहिती देणे हा आहे. वेळेचा अभाव व विस्तारभयास्तव संग्रहालयातील वस्तूंबद्दल अधीक माहिती या पोस्ट मधे दिलेली नाही.
       यातील काही संग्रहालयांना भेट देउन बरीच वर्षे झालेली आहेत, त्यामूळे कदाचित संग्रहालयांचे पत्ते व स्वरुप बदललेले असण्याची शक्यता आहे. तेव्हा जर काही बदल आढळला तर प्रतिक्रियांमार्फत जरुर कळवा.

१. महात्मा फुले वस्तुसंग्रहालय (विकीमॅपिया) - पुण्यातील पहिले वस्तुसंग्रहालय, पुर्वीचे लॉर्ड रे म्युझीयम. विशेष - शेतीची आणि कारखान्यातील आयुधे व यंत्रे,प्राण्यांच्या प्रतिकृती.
२. राजा दिनकर केळकर वस्तुसंग्रहालय (विकीमॅपिया) - पुण्यातले सर्वांत प्रसिद्ध संग्रहालय. दिनकर केळकर यांनी मोठया कष्टाने जमा केलेल्या अनेक प्रकारच्या वस्तू येथे पहायला मिळतील.
विशेष - मस्तानी महाल, विवीध प्रकारची वाद्ये आणि दिवे.
३. भारत इतिहास संशोधन मंडळ (विकीमॅपिया) - जुनी कागद्पत्रे आणि हस्तलिखिते येथे ठेवलेली आहेत.
४. डॉ. सांकलीया संग्रहालय (विकीमॅपिया) - प्रागैतिहासीक काळातील मानवाच्या जीवनाची ओळख करुन देणारे संग्रहालय.
५. मराठा इतिहास संग्रहालय (विकीमॅपिया) - १७ व्या आणि १८ व्या शतकातील वस्तूंचे संग्रहालय. युद्धात वापरलेली शस्त्रास्त्रे, नकाशे आणि ऐतिहासिक पत्रे येथे बघायला मिळतील.
६. भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन केंद्र संग्रहालय (विकीमॅपिया) - मी पाहिलेल्या संग्रहालयांपैकी सर्वात लहान. येथे जुनी दुर्मीळ हस्तलिखिते प्रदर्शनार्थ ठेवली आहेत.
विशेष - खगोलशास्त्रीय वेधांसाठी वापरला जाणारा अ‍ॅस्ट्रोलोब येथे पहायला मिळेल.
७. आदिवासी संशोधन संस्थेचे संग्रहालय (विकीमॅपिया) - महाराष्ट्रातील अनेक आदिवासी जमातींची माहिती येथे पहायला मिळेलत. त्यांचे कपडे, दागिने, वाद्ये, रोजच्या वापरातील वस्तू येथे ठेवल्या आहेत.
विशेष - येथे प्रदर्शनार्थ ठेवलेल्या वाद्यांचे आवाजही ऐकता येतात आणि जगप्रसिद्ध वारली चित्रकार जिव्या सोमा मशे यांनी काढ्लेली चित्रे पाहता येतील.
८. लाल महाल (विकीमॅपिया) - शिवाजी महाराजांच्या आयुष्यातील निवडक घटनांवरील चित्रे येथे पहायला मिळतात.
९. पेशवे संग्रहालय (विकीमॅपिया) - पेशवेकालीन वस्तूंचे संग्रहालय.
१०. विश्रामबागवाडा संग्रहालय (विकीमॅपिया) - पुणे शहराचा विकास कसा झाला हे दाखविणारे पुनवडी ते पुणे प्रदर्शन सोबत जुनी हत्यारे येथे पाहता येतील.
११. आगा खान पॅलेस (विकीमॅपिया) - महात्मा गांधी यांना १९४२ मधे येथे स्थानबद्ध करून ठेवले होते. सध्या इथे गांधी मेमोरीयल सोसायटी संचलीत महात्मा गांधी संग्रहालय आहे. स्थानबद्धतेच्या काळातील महात्मा गांधी यांच्या वापरातील वस्तू इथे ठेवण्यात आल्या आहेत.
१२. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर वस्तुसंग्रहालय (विकीमॅपिया) - आंबेडकरांच्या वापरातील वस्तु आणि काही दुर्मीळ फोटो येथे बघता येतील.
१३. लोकमान्य टिळक वस्तुसंग्रहालय (विकीमॅपिया) - लोकमान्य टिळकांच्या वापरातील वस्तु, केसरी चे जूने अंक येथे ठेवले आहेत.
१४. जोशींचे रेल्वे संग्रहालय (विकीमॅपिया) - येथे रेल्वे इंजिन, डबे, बोगदे, प्लॅटफॉर्म यांच्या छोट्या प्रतिकृती मांडलेल्या आहेत.
१५. एन डी ए संग्रहालय (विकीमॅपिया) - तिन्ही संरक्षणदलांचे एकत्रित संग्रहालय.
१६. इरावती कर्वे मानववंशशास्त्रीय संग्रहालय (विकीमॅपिया) - मानवाच्या उत्क्रांतीचा इतिहास येथे पहायला मिळतो.
१७. सैन्य अभियांत्रीकी कॉलेज (CME) संग्रहालय (विकीमॅपिया) - सैन्यास लागणारी यंत्रसामग्री आणि विवीध दळणवळणाची साधने येथे पहायला मिळतील.
१८. वैदिक संशोधन संस्थेचे संग्रहालय (विकीमॅपिया) - वैदिक काळात यज्ञविधी करिता वापरली जाणारी साधने या संग्रहालयात ठेवलेली आहेत.
१९. संधीपाद संग्रहालय (Arthropoda Museum) (विकीमॅपिया) - या संग्रहालयात अनेक संधीपाद प्राणी प्रदर्शनार्थ ठेवलेले आहेत, यात विवीध किटक, खेकडे आणि इतर प्रकारच्या संधीपाद प्राण्यांची माहिती मांडली आहे. सध्या हा संग्रह प्राणिशास्त्र विभाग, फर्ग्युसन कॉलेज यांच्याकडे आहे.

       खाली दिलेल्या संग्रहालयांना मी अजुनपर्यंत भेट दिलेली नाही, पण त्यांच्या विषयी ऐकले किंवा वाचले आहे. वाचकांपैकी कुणाकडे जर या संग्रहालयांविषयी माहिती असेल तर प्रतिक्रीयांमार्फत कळवा.

२०. प्रभात संग्रहालय (विकीमॅपिया)
२१. इंद्रधनुष्य, मुलांचे संग्रहालय - दत्तवाडी
२२. कॅमेरा संग्रहालय - कोंढवा
२३. कर्वे स्मारक संग्रहालय - कर्वेनगर

सुचना -
       संग्रहालयाचा पता देण्याऐवजी विकीमॅपिया ची लिंक दिलेली आहे, यामुळे नेमके ठिकाण शोधण्यास मदत होईल. तुम्हाला ज्या संग्रहालयास भेट द्यायची आहे त्याच्या समोरील "विकीमॅपिया" शब्दावर क्लिक केल्यास विकीमॅपिया चा ऑब्जेक्ट सॅटेलाइट मॅप, छोट्या आकारात दिसेल. या मॅपच्या वर आणि उजव्या बाजुला वरच्या कोपर्‍यात WikiMapia लोगो दिसेल, त्यावर क्लिक केल्यास सॅटेलाइट मॅप मोठया आकारात दिसेल.

भारतातील आधुनिक खगोलशास्त्राचे जनक

       मी आकाशनिरीक्षणाला सुरुवात केली त्यावेळी एका गोष्टीचे आश्चर्य वाटायचे की नक्षत्रांची भारतीय नावे आणि पाश्चात्य नावे यांत एवढे साम्य का आहे? कित्येक नक्षत्रांची भारतीय नावे ही पाश्चात्य नावांची भाषांतरे आहेत आणि प्राचीन भारतीय खगोलविदांनी केवळ २७ नक्षत्रांना व १२ राशींना नावे दिलेली होती. म्हणजे ३९ नक्षत्रांना मुळ भारतीय नावे आहेत आणि उर्वरित ४९ नक्षत्रांची नावे ही नंतर कोणितरी सुचविली आहेत? पण या ४९ पैकी काही नक्षत्रांची नावे ही पौराणिक कथांमधील असून (देवयानी - Andromeda, ययाती - Perseus) त्यांचा पाश्चात्य नावांशी काहिही संबंध नाही तर काही नावे वस्तूंची आहेत (चषक - Crater, दूरदर्षी - Telescopium) आणि काही नावे ही प्राण्यांची (शशक - Lepus) आणि काही नावे नक्षत्रांच्या आकारानूसार (त्रिकोण - Triangulum) दिलेली आहेत. याचा अर्थ असा होतो की, या पाश्चात्य नावांचे भारतियीकरण केले गेले आहे, पण ते कोणि केले? त्यांनी नेमके कोणते निकष वापरले? याचा शोध घेण्याचा मी बराच प्रयत्न केला, अनेकांशी बोललो, काही पुस्तके वाचली पण माहीती मिळत नव्हती आणि हे प्रश्न तसेच अनुत्तरीत राहिले.

       काही वर्षांनंतर माझ्या वाचनात बाळशास्त्री जांभेकर (१८१०-१८४६) यांचे लेख आले, आपण त्यांना "दर्पण" वृत्तपत्राचे संपादक आणि समाजसुधारक म्हणून ओळखतो. परंतू त्यांनी विविध विषयांचे अध्ययन, अध्यापन व त्यांवर लेखन आहे, उदाहरणा दाखल सांगायचे झाले तर इतिहास, भुगोल, गणित. त्यांच्या खगोलशास्त्रातील कार्याविषयी माहिती आणि त्यांनी भारतात आधुनिक खगोलशास्त्राचा पाया घातला याची माहिती करून देणे हा या पोस्टचा उद्देश आहे.

       जांभेकरांनी खगोलशास्त्र विषयक लेख दिग्दर्शन मासिकाच्या अंकांत प्रसिध्द करायला १८४१ मधे सुरुवात केली, या लेखांसोबत नक्षत्रांची रेखा चित्रे, आणि मराठीतील पहिला आकाशाचा नकाशा (दोन भागांत - उत्तरार्ध आणि दक्षिणार्ध) प्रसिद्ध केला, या नकाशांत दॄष्यप्रत ५ पर्यंतचे तारे दाखविण्याचा त्यांनी प्रयत्न केलेला आहे. या लेखांमधे त्यांनी अनेक खगोलशास्त्रीय संज्ञा व संकल्पना सोप्या भाषेत सांगितल्या आहेत, उदा. क्रांति (declination), विषुवांश (Right ascension) आणि नक्षत्रांचे उदयास्तकालाचे कोष्टक देखील दिलेले आहे. लेखमालेतील महत्त्वाचा भाग म्हणजे त्यांनी सुचविलेली नक्षत्रांची मराठी नावे हा आहे. प्राचीन भारतीय खगोलविदांनी केवळ २७ नक्षत्रांना व १२ राशींना नावे दिलेली आहेत, पण खगोलनिरिक्षकांना विशिष्ट मर्यादे पलिकडे त्याचा फारसा उपयोग होत नाही, कारण या नक्षत्रांच्या मर्यादा उत्तर ध्रुव ते दक्षिण ध्रुव अशा आहेत. त्यामूळे निरिक्षण करावयाच्या तार्‍याचे स्थान निश्चित करणे फार अवघड होते. यावर उपाय म्हणून जांभेकरांनी पाश्चात्यांनी आकाशाचे भाग पाडून केलेली नक्षत्रे स्विकारली व त्यांना मराठी नावे सुचविली. हि नावे सुचविताना त्यांनी काही नावांचे भाषांतर केले तर काही ठिकाणी नवीन नावे सुचविली आहेत.
या नावांसाठीचे निकष त्यांच्याच शब्दांत, "नक्षत्रांस नावे मराठीत देतेवेळेस प्रसिद्ध पशूंची किंवा यंत्रादिकांची जी नावें तीं भाषांतर करुन तशीच ठेविली आहेत. ग्रीक लोकांच्या प्राचीन कथांतील देवतांची नावे फिरवून हिंदू लोकांच्या पुराणांत त्याप्रकारचे कांही कथासंदर्भ जे मिळाले, त्यांस अनुसरून देवदेवतांच्या संज्ञा केल्या आहेत. हिंदूमध्ये प्रसिद्ध ज्या राशी आणि नक्षत्रें त्यांची नावे न फिरवितां तशीच राखिली आहेत".

नक्षत्रांच्या नावांची काही उदाहरणे –

देवयानी - आंद्रोमीदा. ही सिफियस यपासून क्यासिओपिया हिची कन्या. हीच्या आईने सौंदर्याचा गर्व केल्यामुळे समुद्राच्या देवतेचा कोप झाला, तो शांत करण्यासाठी आईबापांनी समुद्रांत सोडून दिली, तेथून पुढें पर्सियस राजाने हिला (समुद्रातून) काढून तिच्याशी लग्न केले, अशी कथा आहे. या कथेसारखेंच देवयानीचे चरित्र पुराणांत वर्णिले आहे, म्हणोन या नक्षत्रास हे नाव दिलें आहे.
ययाति - पर्सियस. हा आंद्रोमीदेचा नवरा. याणें मिडुसा हा राक्षस मारला, त्याचें शीर या नक्षत्रांत काढले असतें.
हंस - सिग्नस, म्हणजे हंस. ज्युपिटर देवानें कोणे समयी हंसाचे रुप धारण केलें होतें, त्यावरुन याचे नाव पडलें.
शशक - लीपस, म्हणजे ससा.
सूक्ष्मदर्शी - मायक्रॉसकोपियम्. लहान पदार्थ मोठे दिसण्याचे यंत्र.

भारतातील आधुनिक खगोलशास्त्राचे जनक

       पुर्वी जगभर फलज्योतिष आणि खगोलशास्त्रात फरक केला जात नसे, दोन्हींचे अध्ययन व अध्यापन एकत्रच चालायचे. युरोप मधे १६ व्या शतकाच्या मध्यास वैज्ञानिक क्रांतीस (Scientific Revolution) सुरुवात झाली आणि फलज्योतिष आणि खगोलशास्त्राचे मार्ग वेगळे झाले, मात्र भारतात यासाठी बराच काळ जावा लागला. १९ व्या शतकात ईंग्रजांनी भारतात पाश्चात्य पद्धतीच्या शिक्षणास सुरूवात केली आणि त्या मार्फत वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा प्रसार होऊ लागला. सुरवातीच्या काळात ईंग्रजीचे शिक्षण घेणार्‍या काही भारतीयांनी पाश्चात्य ज्ञान एतद्देशीय भाषांत आणले आणि भारतात वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा व विज्ञानाचा पाया घातला, यांत बाळशास्त्री जांभेकरांचे नाव अग्रभागी घेतले जाते.

बाळशास्त्री जांभेकर यांचे भारतातील खगोलशास्त्रास योगदान –
१. नक्षत्रांचे भारतीय नामकरण (भारतीयीकरण).
२. आकाशाचा नकाशा पहिल्यांदा भारतीय भाषेत तयार करवून घेतला आणि प्रसिद्ध केला.
३. नक्षत्रांची चित्रे (आकृती) पहिल्यांदा भारतीय भाषेत तयार करवून घेतली आणि प्रसिद्ध केली.
४. खगोलशास्त्रातल्या संज्ञा व संकल्पनांचे स्पष्टिकरण सोप्या भाषेत सर्वसामान्यांना समजेल असे लिहून प्रसिद्ध केले.
५. उदयास्त काल निश्चिती कशी करावी यावर लिखाण व त्या साठी लागणारी कोष्टके तयार केली.
६. दिग्दर्शन मासिकातील एका उल्लेखानूसार त्यांनी तार्‍यांचा गोल (Star globe) बनविण्याचे ठरविले होते, परंतू आज या गोलाविषयी कोणतीही अधीक माहिती उपलब्ध नाही.

जांभेकरांपूर्वी किंवा समकालीन खगोलशास्त्रज्ञ भारतात नव्हते का?

       आधुनिक खगोलशास्त्र भारतात आणण्याचे श्रेय पाश्चात्यांना जाते, फ्रेंच व इंग्लिश खगोलशास्त्रज्ञांनी १७ व्या आणि १८ व्या शतकात भारतातून ग्रहणांची व तार्‍यांची निरीक्षणे केली, परंतु त्यात भारतियांचा सहभाग नव्हता. (संदर्भ)

मद्रास वेधशाळा (Madras Observatory) - ईस्ट इंडीया कंपनीने १७८६ मध्ये मद्रास येथे वेधशाळेची स्थापना केली. या वेधशाळेत अनेक इंग्रज खगोलशास्त्रज्ञ कार्यरत होते, मात्र सुरुवातीच्या काळात भारतीयांची खगोलशास्त्रज्ञ म्हणून नेमणूक झालेली आढळत नाही. मद्रास वेधशाळेत भारतीयाने केलेल्या पहील्या निरीक्षणांची नोंद सी. रघूनाथचारी यांची आहे, त्यांना १८६७ मध्ये रुपविकारी तार्‍याच्या शोधाचे श्रेय दिले जाते. (संदर्भ १, संदर्भ २)

महाराज सवाई जयसिंह - यांनी १७२४ ते १७३५ या काळात उत्तर भारतात ५ शहरांत वेधशाळा बांधल्या. पण यामागचा त्यांचा उद्देश मात्र वेधांत अचुकता यावी व त्यामूळे शुभ काल आणि अशुभ काल याचे अचूक निदान होईल हा होता. या वेधशाळांचा उपयोग फलज्योतिषासाठी करण्यात आला म्हणून महाराज सवाई जयसिंह व त्यांच्या वेधशाळेतील ज्योतिषांना आधुनिक खगोलशास्त्रज्ञ म्हणता येणार नाही. (संदर्भ १, संदर्भ २)

       बाळशास्त्री जांभेकरांनी खगोलशास्त्राची माहिती व प्रसार व्हावा म्हणून अनेक लेख लिहीले, आकाशाचे नकाशे आणि नक्षत्रांची चित्रे बनविली, आकाशनिरिक्षणास आवश्यक कोष्टके तयार केली, नक्षत्रनामांचे भारतीयीकरण केले आणि भारतात आधुनिक खगोलशास्त्राचा पाया घातला. या माहिती आधारे निश्चितपणे असे म्हणता येईल की बाळशास्त्री जांभेकर हे भारतातील आधुनिक खगोलशास्त्राचे जनक आहेत.

संदर्भग्रंथ - Memoirs and Writings of Acharya Balshastri Jambhekar Vol 1, Vol 2 and Vol 3.

पहिली पोस्ट

गेले वर्षभर नविन ब्लॉग सुरु करायचं डोक्यात घोळत होते, बरेच विषय सुचले पण वेळ मिळाला नाही, आज मात्र वेळ काढला आणि ब्लॉगस्पॉट वर 'नवा शिपाई' या नावाने ब्लॉग सुरु केला आहे.
काही दिवसांपूर्वी केशवसूतांची 'नवा शिपाई' ही कविता वाचनात आली, या कवितेतून व्यक्त होणारी कवीची भावना व विचार आवडले, आणि ही कविता माझ्या विचारांशी साधर्म्य दाखवत असल्यामूळे मी माझ्या ब्लॉगचे नाव ठरवले 'नवा शिपाई'.
मी या ब्लॉग मध्ये जे लिहणार आहे ते केवळ स्वानंदासाठी नाहि तर वाचकांना या लिखाणाचा प्रत्यक्ष उपयोग व्हावा या हेतूने शक्यतितकी अचूक आणि उपयुक्त माहिती लिहिण्यावर माझा भर राहिल.